Chiến tranh tiền tệ sau Thế chiến thứ nhất

World – Tổng cộng, các nước châu Âu đã chi khoảng 200 tỷ đôla cho Chiến tranh Thế giới thứ nhất, một gánh nặng tài chính khổng lồ đè lên cả lục địa sau ngày tiếng súng im tiếng. Trong bức tranh nợ nần chằng chịt ấy, Đức là quốc gia bại trận chính, phải gánh khoản bồi thường chiến tranh lên tới 12,5 tỷ đôla, gần tương đương với số tiền mà châu Âu đang nợ Mỹ.​

Khi rà soát sổ sách, Charles Dawes phát hiện 16 đồng minh châu Âu đang nợ Mỹ tổng cộng 12 tỷ đôla, trong đó Anh nợ 5 tỷ đôla, Pháp nợ 4 tỷ đôla. Đồng thời, 17 quốc gia lại nợ Vương quốc Anh 11 tỷ đôla, với Pháp nợ 3 tỷ đôla và Nga nợ 2,5 tỷ đôla; sau Cách mạng Tháng Mười, khoản nợ của Nga coi như không còn giá trị. Từ những con số này, giới tài chính châu Âu dễ dàng rút ra kết luận: nếu Đức trả đủ bồi thường, châu Âu có thể dùng nguồn tiền đó để thanh toán nợ cho Mỹ, còn nếu Berlin khánh kiệt, chuỗi nợ sẽ tiếp tục bị trì hoãn vô thời hạn.​

Cách nhìn của người Mỹ hoàn toàn khác. Trong con mắt các nhà tài chính ở New York, Mỹ đã cho châu Âu vay tiền như một hoạt động kinh doanh, không phải làm từ thiện. Họ khẳng định không thể đánh đồng các khoản vay thương mại với bồi thường chiến tranh; không đòi được tiền từ Đức là việc của các nước châu Âu, còn nợ Mỹ thì “không thể thiếu dù chỉ một cắc”. Với họ, nếu vay mà không trả thì trật tự tín dụng quốc tế chẳng còn ý nghĩa.​

Ở London, lập luận lạnh lùng đó bị xem là một sự xúc phạm. Là trung tâm tài chính hàng đầu thế giới, Vương quốc Anh đặt danh dự và tín dụng lên trên cả mạng sống. Trước chiến tranh, trong mắt các chủ ngân hàng kiêu kỳ ở London, những đối tác Mỹ chỉ là tầng lớp trọc phú mới nổi, “trưởng giả học làm sang”. Vậy mà sau chiến tranh, chính họ lại bị giới tài chính Mỹ chỉ trích là thiếu chữ tín, không chịu trả nợ đúng hạn, khiến dư luận Anh phẫn nộ.​

Báo chí Anh đáp trả bằng cách cáo buộc Washington đã khoanh tay đứng nhìn châu Âu đổ máu vì tự do, đồng thời tranh thủ làm giàu trên lưng các đồng minh. Trong bối cảnh đó, nhiều tiếng nói ở châu Âu cho rằng nếu Mỹ còn “tình nghĩa và lương tâm” thì phải chủ động miễn giảm nợ cho các nước kiệt quệ sau chiến tranh. Thay vì vậy, Washington vẫn kiên quyết đòi tiền, khiến “Chú Sam” bị châm biếm là “Bác Sherlock” – một nhân vật lắm mưu mẹo, lạnh lùng tính toán.​

Theo phóng viên The New York Times tại Paris, có tới 90% người Pháp tin rằng Mỹ là một quốc gia ích kỷ, vô đạo đức và tham lam. Các nhà ngoại giao Mỹ cũng ghi nhận phần lớn người dân Anh ở London coi chính sách của Washington là ích kỷ, đáng khinh và đáng xấu hổ. Tuy vậy, từ góc nhìn của một cường quốc theo đuổi chủ nghĩa thực dụng triệt để, những phán xét đạo đức ấy không có nhiều trọng lượng; điều quan trọng vẫn là kiểm soát dòng tiền và cán cân quyền lực.​

Trong khi dư luận đôi bên tiếp tục khẩu chiến, giới tài chính Mỹ hiểu rằng nếu không thu được tiền, thiệt thòi lớn nhất lại thuộc về họ. Dawes vì vậy đặt ra một mục tiêu rất rõ ràng cho chuyến công cán châu Âu: dùng đồng đôla để chi phối và từng bước thống trị trật tự tài chính châu lục. Dù Washington chính thức phủ nhận việc gắn các khoản nợ châu Âu với bồi thường của Đức, mọi bước đột phá trong thu hồi nợ trên thực tế đều phải bắt đầu từ việc tháo gỡ nút thắt Berlin.​

Vấn đề là nước Đức sau chiến tranh gần như kiệt quệ, không có khả năng thanh toán những khoản bồi thường khổng lồ. Trong 4 năm, các nước Đồng minh đã tổ chức tới 88 hội nghị chỉ để bàn riêng về chuyện Đức phải trả bao nhiêu và trả bằng cách nào, nhưng tất cả các bên đều rơi vào bế tắc. Dawes khi đó đưa ra một khái niệm mới: “khả năng trả nợ” mới là yếu tố quan trọng nhất, chứ không phải con số bồi thường ghi trên giấy.​

Theo ông, gánh nặng thuế mà người dân Đức phải chịu để trả nợ chiến tranh chỉ nên tương đương với gánh nặng của người Anh và người Pháp. Chiến lược “tạm gác tổng số bồi thường, coi trọng gánh nặng thuế tương đương” của Dawes đã mở ra lối thoát trên bàn đàm phán, ít nhất về mặt nguyên tắc. Tuy nhiên, kế hoạch này nhanh chóng vấp phải rào cản từ phía Paris.​

Pháp mang trong lòng ám ảnh sâu sắc về bồi thường chiến tranh từ thất bại trong cuộc Chiến tranh Pháp – Phổ, khi họ buộc phải trả cho Đức 5 tỷ franc – một ký ức cay đắng hằn sâu trong tâm trí nhiều thế hệ. Với người Pháp, đòi được bồi thường từ Đức không chỉ là chuyện tiền bạc, mà đã trở thành cảm xúc dân tộc cần được giải tỏa. Họ tuyên bố Đức phải trả tiền trước, nếu không quân đội Pháp sẽ không rút khỏi vùng Ruhr – trung tâm thép và than của nước Đức.​

​