Vụ kiện không khí sạch ở Đức: Bước ngoặt pháp lý trong bảo vệ quyền con người trước biến đổi khí hậu

World – Vụ kiện của nhóm cư dân tại Berlin, Munich, Frankfurt và Dusseldorf chống Chính phủ Liên bang Đức đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi quyền được hít thở không khí trong lành lần đầu tiên được viện dẫn như một quyền hiến định cần nhà nước bảo vệ. Các nguyên đơn cho rằng những biện pháp kiểm soát ô nhiễm hiện hành là chưa đủ để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước nguy cơ gia tăng bệnh hô hấp trong bối cảnh ô nhiễm không khí nghiêm trọng và hậu quả kéo dài của đại dịch COVID-19. Tòa hành chính Berlin-Brandenburg tuy không tuyên bố Chính phủ vi phạm quyền con người, nhưng đã công khai khẳng định trách nhiệm pháp lý của nhà nước trong việc hành động để bảo vệ người dân khỏi tác động của ô nhiễm không khí, đồng thời mở ra tiền lệ xem xét quyền được sống trong môi trường trong lành dưới góc độ nhân quyền.​

Trước Đức, nhiều tòa án châu Âu đã sớm đặt nền móng cho xu hướng “tư pháp hóa” vấn đề khí hậu, nổi bật là vụ Urgenda Foundation kiện Chính phủ Hà Lan, nơi tòa án tối cao buộc nhà nước phải cắt giảm mạnh phát thải khí nhà kính trên cơ sở quyền được bảo vệ khỏi nguy cơ đe dọa tính mạng. Tại Pháp, vụ “Affaire du Siècle” buộc chính phủ phải thừa nhận “lỗi vì không hành động đủ để chống biến đổi khí hậu”, trong khi tại Bỉ, tòa án Brussels xác định nhà nước vi phạm cả luật quốc gia và quyền con người do thiếu nghĩa vụ bảo vệ khí hậu. Chuỗi phán quyết này cho thấy công dân và các tổ chức xã hội dân sự đang sử dụng công cụ nhân quyền để buộc chính phủ chịu trách nhiệm trước tòa vì các quyết định – hoặc sự chậm trễ – trong chính sách khí hậu.​

Bước ngoặt mạnh mẽ nhất đến từ Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECtHR) với phán quyết tháng 4/2024 trong vụ KlimaSeniorinnen kiện Chính phủ Thụy Sĩ, lần đầu tiên khẳng định rõ ràng việc không hành động đủ để chống biến đổi khí hậu có thể cấu thành vi phạm Công ước Nhân quyền châu Âu. Tòa án cho rằng biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường hay kinh tế, mà là mối đe dọa trực tiếp đến quyền sống, quyền được bảo vệ sức khỏe và đời sống gia đình, đặc biệt đối với các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi trước các đợt nắng nóng cực đoan. ECtHR buộc Thụy Sĩ phải điều chỉnh chính sách khí hậu, đồng thời tạo tiền lệ pháp lý cho công dân ở 46 quốc gia thành viên Hội đồng châu Âu – trong đó có Đức – sử dụng cơ chế quốc tế để yêu cầu nhà nước chịu trách nhiệm khi quyền con người bị đe dọa bởi rủi ro khí hậu.​

Phán quyết của ECtHR ngày 9/4/2024 không chỉ dừng lại ở việc kết luận trách nhiệm của Thụy Sĩ, mà còn thiết lập một chuẩn mực tư pháp khí hậu mới khi thừa nhận nghĩa vụ tích cực của các chính phủ trong giảm phát thải và xây dựng khung pháp lý cụ thể bảo vệ người dân trước tác động khí hậu. Khi ECtHR khẳng định vi phạm Điều 8 về đời sống riêng tư và gia đình, cũng như Điều 6 về quyền được xét xử công bằng, tòa án đã gửi thông điệp rằng sự trì hoãn hoặc thiếu quyết đoán trong chính sách khí hậu có thể bị xem là xâm phạm trực tiếp các quyền cơ bản. Tác động của phán quyết vì thế vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia, góp phần hình thành “hệ sinh thái pháp lý khí hậu” nơi tòa án không chỉ giải quyết tranh chấp mà còn định hình đường lối chính sách công.​

Những diễn biến này phản ánh rõ xu hướng “xanh hóa” luật nhân quyền, khi các quyền truyền thống như quyền sống, quyền tự do và quyền riêng tư dần được diễn giải gắn với quyền được sống trong môi trường trong lành và quyền được bảo vệ khỏi rủi ro khí hậu. Tòa án quốc gia và khu vực không còn giữ vai trò thụ động mà đang trở thành “người gác cổng cuối cùng” buộc các chính phủ phải giải trình và hành động nếu không muốn đối mặt với phán quyết bất lợi trước công luận và pháp luật. Tại Đức, dù vụ kiện tại Berlin-Brandenburg chưa tạo ra thay đổi pháp lý tức thì, nó đã góp phần làm rõ nguyên tắc rằng công dân có thể sử dụng ngôn ngữ của quyền con người để đòi hỏi nhà nước bảo vệ quyền được hít thở không khí sạch.​

Trong bối cảnh thế kỷ 21, ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu đang được nhận diện như vấn đề đạo đức và pháp lý toàn cầu, thay vì chỉ là câu chuyện kỹ thuật hay quản lý. Những vụ kiện từ Đức, Hà Lan, Thụy Sĩ đến Pháp, Bỉ cho thấy tư pháp khí hậu đang trở thành trụ cột mới của công lý, nơi mỗi quyết định của tòa án đều có khả năng thúc đẩy hoặc kìm hãm tiến trình chuyển đổi xanh. Việc công nhận quyền được sống trong môi trường trong lành như một quyền cơ bản không chỉ là nền tảng cho các chiến lược pháp lý và chính sách khí hậu tương lai ở châu Âu, mà còn là kinh nghiệm quan trọng cho các quốc gia đang chịu áp lực ngày càng lớn về môi trường, trong đó có Việt Nam, khi xây dựng khung pháp lý bảo vệ người dân trước những thách thức khí hậu ngày một gay gắt.