Áp lực hay lựa chọn: Khi tuổi nghỉ hưu không còn nghĩa là ngừng làm việc​

CHLB Đức – Ở nhiều nước châu Âu, trong đó có Đức, bức tranh về tuổi già đang thay đổi rõ rệt: nghỉ hưu không còn đồng nghĩa với rời bỏ hoàn toàn thị trường lao động mà trở thành một giai đoạn “làm việc kiểu khác” – ít giờ hơn, linh hoạt hơn nhưng kéo dài hơn. Tại bang Sachsen của Đức, hiện ước tính có khoảng 60.000 người đã nhận lương hưu nhưng vẫn tiếp tục đi làm và con số này tiếp tục tăng qua từng năm. Đằng sau hiện tượng đó không chỉ là câu chuyện ví tiền mà còn là nhu cầu về ý nghĩa sống, sức khỏe tinh thần và sự gắn kết xã hội của một thế hệ già đi nhưng chưa muốn “rời sân”.​

Ở lớp người cao tuổi khỏe mạnh, năng động, việc tiếp tục làm việc thường mang màu sắc của một sự lựa chọn chủ động. Nhiều người đã có đủ năm đóng bảo hiểm, đủ điều kiện nghỉ hưu, song vẫn muốn giữ nhịp điệu lao động quen thuộc, duy trì các mối quan hệ và thậm chí thử sức với những vai trò mới. Họ coi công việc như cầu nối với thế giới bên ngoài – một cách tránh cảm giác bị “ra rìa” khi đột ngột rời bỏ môi trường nghề nghiệp sau hàng chục năm gắn bó. Không ít người thừa nhận rằng, khi bạn bè đồng trang lứa nghỉ hưu hoàn toàn, một phần đáng kể trong số đó nhanh chóng trở nên thụ động, ít giao tiếp, sức khỏe tinh thần và thể chất cũng vì thế suy giảm.​

Một biểu hiện dễ thấy là các công việc bán thời gian, tư vấn, bán hàng, hỗ trợ kỹ thuật, gia sư hay cố vấn chuyên môn – những vị trí tận dụng được kinh nghiệm chứ không đòi hỏi thể lực quá lớn. Những “lao động hưu” này thường chọn làm 20–25 giờ mỗi tuần thay vì 40 giờ, coi khoản thu nhập thêm chỉ là phụ, còn chính yếu là cảm giác vẫn hữu ích và được tôn trọng. Với họ, lương hưu là nền tảng, còn công việc là phần “gia vị” giúp cuộc sống bớt đơn điệu và giữ được cấu trúc ngày – tuần – tháng quen thuộc.​

Tuy vậy, không phải ai tiếp tục làm việc sau tuổi nghỉ hưu cũng xuất phát từ tinh thần tự nguyện. Nhiều trường hợp, nhất là những người từng có quá trình đóng góp gián đoạn, thu nhập thấp hoặc làm tự do không ổn định, mức lương hưu theo quy định chỉ ở mức khoảng vài trăm euro mỗi tháng – không đủ để chi trả chi phí sinh hoạt, nhà ở và y tế ngày càng tăng. Có người khi vừa chạm tuổi hưu, nhận khoản lương hưu đầu tiên mới thấm rằng mình không thể ngừng đi làm nếu không muốn rơi vào khó khăn tài chính. Vì vậy, họ buộc phải tiếp tục lái xe đường dài, làm kho bãi, vệ sinh, bảo vệ hoặc các công việc tay chân khác ở cường độ 40 giờ mỗi tuần, dù tuổi đã ngoài 70.​

Điểm đáng chú ý là ranh giới giữa “lựa chọn” và “bắt buộc” ở nhóm tuổi này rất mong manh. Một người lái xe tải ở Dresden, sau khi nghỉ hưu đúng tuổi với mức lương khoảng 700 euro/tháng, đã phải quay lại ngồi sau vô lăng toàn thời gian để bù đắp thu nhập. Chỉ sau hơn mười năm tiếp tục làm việc và tích lũy thêm, ông mới có thể giảm xuống còn 20–25 giờ/tuần và bắt đầu tính đến chuyện dừng hẳn vì tuổi tác, giấy phép hành nghề và sức ép từ gia đình. Ngay cả khi tài chính đã tạm ổn, nhiều người vẫn không muốn ngừng hoàn toàn mà tìm các công việc ít giờ hơn, ít áp lực hơn để tránh cảm giác trống trải.​

Về phía thị trường lao động, xã hội già hóa tạo ra sức ép thiếu nhân lực trong nhiều ngành, từ logistics, bán lẻ, dịch vụ đến các lĩnh vực kỹ thuật đòi hỏi tay nghề và kinh nghiệm. Người lao động lớn tuổi trở thành nguồn bổ sung quan trọng: họ đã qua giai đoạn “học việc”, có kiến thức thực tế và thường ổn định hơn về mặt tâm lý. Nhiều doanh nghiệp sẵn sàng xây dựng các vị trí linh hoạt, bán thời gian, hoặc giữ chân nhân sự chủ chốt thêm vài năm sau tuổi hưu để vừa truyền nghề cho lớp trẻ, vừa giảm lỗ hổng kỹ năng. Mô hình “hưu nhưng chưa nghỉ” vì thế không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn là một phần lời giải cho bài toán thiếu lao động ở châu Âu.​

Tuy nhiên, sự gia tăng số người làm việc sau khi đã nhận lương hưu cũng đặt ra những câu hỏi chính sách. Ở Đức, từ năm 2026, các quy định mới về “lương hưu tích cực” (Aktivrente) cho phép người hưu trí tiếp tục làm việc với ưu đãi về thuế và bảo hiểm xã hội, giúp phần thu nhập thêm ít bị bào mòn hơn trước. Dù vậy, các hiệp hội xã hội và đại diện nhóm lao động tự do lo ngại chính sách này có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng giữa những người có quá trình đóng góp đầy đủ, được hưởng ưu đãi, và những người có sự nghiệp gián đoạn vốn đã nhận lương hưu thấp. Một số tổ chức còn cảnh báo nguy cơ hợp thức hóa xu hướng “lao động già giá rẻ”, khi người lớn tuổi phải làm việc vì sống còn nhưng lại không có đủ tiếng nói về điều kiện lao động.​

Từ góc độ xã hội, câu chuyện người già tiếp tục làm việc không chỉ phản ánh hệ thống lương hưu mà còn cho thấy cách một cộng đồng nhìn nhận giá trị của tuổi già. Nếu làm việc sau tuổi hưu là kết quả của áp lực tài chính, đó là tín hiệu cảnh báo về sự bất cập trong bảo đảm an sinh. Nhưng nếu đó là lựa chọn được tôn trọng – với điều kiện, quyền lợi rõ ràng và không gây hại sức khỏe – thì đây lại là cơ hội để tận dụng tốt hơn nguồn lực kinh nghiệm dồi dào, đồng thời giúp người cao tuổi giữ được vai trò chủ động trong đời sống kinh tế – xã hội. Sự khác biệt nằm ở chỗ: họ có quyền được chọn, hay chỉ có quyền chấp nhận.​

Về phía từng cá nhân, làm việc sau nghỉ hưu luôn là bài toán cân bằng giữa sức khỏe, gia đình và nhu cầu khẳng định giá trị bản thân. Nhiều người đặt mục tiêu rất cụ thể: tiếp tục làm tới khoảng 70 tuổi rồi dừng hẳn để dành thời gian cho du lịch, con cháu, sở thích cá nhân. Số khác lại đi theo lộ trình giảm dần cường độ: từ toàn thời gian xuống bán thời gian, rồi chuyển hẳn sang các hoạt động tình nguyện, cộng đồng. Trong mọi kịch bản, điểm chung là rất ít người muốn bước vào một tuổi già hoàn toàn bị tách khỏi nhịp sống và trách nhiệm – dù là trong phạm vi gia đình hay ngoài xã hội.​

Sự gia tăng của nhóm người hưu trí vẫn tiếp tục làm việc cho thấy ranh giới giữa “đời lao động” và “đời nghỉ hưu” đang bị xóa nhòa. Thay vì một đường cắt đột ngột, nhiều người lựa chọn hoặc buộc phải đi theo quỹ đạo chuyển tiếp mềm, vừa làm vừa nghỉ trong nhiều năm. Điều đó đặt ra yêu cầu mới cho cả hệ thống chính sách lẫn doanh nghiệp: phải tạo ra những hình thức việc làm linh hoạt, an toàn, không bóc lột và tôn trọng giới hạn sức khỏe của người lớn tuổi. Chỉ khi đó, việc làm sau nghỉ hưu mới thực sự là cơ hội – chứ không trở thành cái bóng kéo dài của một hệ thống lương hưu không đủ che chở cho tuổi già.​