Việt Nam bứt phá thành “phòng thí nghiệm” xe điện của ASEAN

Việt Nam – Trong bức tranh chuyển đổi xanh của Đông Nam Á, Việt Nam đang nổi lên không chỉ như thị trường xe điện tăng trưởng nhanh nhất mà còn như nơi thử nghiệm mô hình ô tô điện đại trà với tốc độ ít quốc gia nào trong khu vực theo kịp. Sự bứt phá này đặt ra cả cơ hội kinh tế lẫn những câu hỏi khó về hạ tầng, chính sách và năng lực công nghiệp hỗ trợ trong nước.​

Tốc độ tăng trưởng “vượt chuẩn” khu vực

Theo báo cáo ASEAN-6 eReadiness do PwC Việt Nam công bố, Việt Nam được đánh giá là thị trường “điện hóa mạnh nhất” trong 6 nước ô tô chủ chốt gồm Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam và Singapore. Trong khi doanh số xe ở nhiều nước ASEAN chững lại, tổng lượng xe bán ra tại Việt Nam vẫn tăng hai chữ số, trái chiều với xu hướng đi xuống của thị trường khu vực.​

Điểm đáng chú ý là tỷ trọng xe điện hóa (xEV, gồm hybrid, plug-in hybrid và thuần điện) tại Việt Nam đã vọt lên khoảng một phần ba tổng doanh số, cao hơn mức trung bình ASEAN-6 và chỉ đứng sau Singapore. Tốc độ mở rộng này khiến Việt Nam trở thành “ngoại lệ tốc độ cao” trong khu vực, buộc các hãng xe và nhà hoạch định chính sách phải nhìn lại cách tiếp cận truyền thống với thị trường ô tô.​

Lợi thế hiếm có từ chính sách và doanh nghiệp nội

Đà bứt phá của xe điện tại Việt Nam không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ mà là kết quả kết hợp giữa ưu đãi chính sách và vai trò của doanh nghiệp nội địa. Việc miễn 100% lệ phí trước bạ cho xe điện đến hết năm 2027 cùng các ưu đãi thuế khác đã tạo “cửa sổ vàng” để người tiêu dùng mạnh dạn chuyển sang xe điện.​

Trên nền tảng đó, một nhà sản xuất trong nước đã vươn lên trở thành thương hiệu xEV dẫn đầu ASEAN-6 về doanh số, với lượng xe bán ra tăng từ vài chục nghìn lên hơn 100 nghìn chiếc chỉ trong vòng một năm. Khi hãng nội địa chiếm vị trí trung tâm của làn sóng điện hóa, Việt Nam có cơ hội không chỉ nhập công nghệ mà còn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ lắp ráp, linh kiện tới dịch vụ số hóa quanh chiếc xe.​

Người dùng Việt: kỳ vọng cao, sức ép lớn lên hạ tầng

Báo cáo cho thấy người tiêu dùng Việt Nam nằm trong nhóm “khó tính” nhất khu vực về trải nghiệm xe điện. Khoảng một nửa số người được khảo sát kỳ vọng thời gian sạc chỉ ở mức vài chục phút, trong khi quãng đường chấp nhận được cho một lần sạc cũng ở mức cao.​

Những kỳ vọng này đang đi nhanh hơn khả năng đáp ứng của hạ tầng sạc, vốn còn tập trung ở đô thị lớn và trục giao thông chính. Điều đó tạo nên khoảng cách giữa doanh số xe điện tăng nóng và tốc độ triển khai trạm sạc, đặt ra yêu cầu cấp bách về chuẩn hóa công nghệ, quy hoạch điện năng và mô hình hợp tác công – tư trong phát triển hạ tầng.​

Thách thức công nghiệp hỗ trợ và rủi ro “tăng trưởng nóng”

Đằng sau các con số ấn tượng là nguy cơ lệ thuộc vào nhập khẩu linh kiện cốt lõi nếu công nghiệp hỗ trợ trong nước không kịp lớn theo thị trường. Pin, chip và các hệ thống điện – điện tử vẫn chủ yếu đến từ bên ngoài, khiến giá trị gia tăng tại chỗ chưa tương xứng với quy mô tiêu thụ.​

Bên cạnh đó, tăng trưởng doanh số quá nhanh trong thời gian ngắn có thể tạo rủi ro “tăng trưởng nóng” nếu chính sách ưu đãi bị điều chỉnh đột ngột hoặc niềm tin người tiêu dùng suy giảm vì hạ tầng, dịch vụ hậu mãi không theo kịp. Một cú hãm phanh chính sách hay sự cố lớn liên quan đến an toàn, cháy nổ, xử lý pin thải hoàn toàn có thể khiến thị trường đảo chiều.​

Cửa sổ chiến lược cho Việt Nam trong cuộc đua xanh

Dù vậy, lợi thế “đi nhanh” đang mở ra cho Việt Nam một khoảng thời gian quý giá để định vị mình như trung tâm phát triển và thử nghiệm các mô hình xe điện mới trong ASEAN. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể thu hút thêm các nhà sản xuất, công ty công nghệ và vốn đầu tư hướng vào chuỗi giá trị xe điện, từ phần cứng đến phần mềm và dịch vụ số.​

Để làm được điều đó, thị trường cần một chiến lược dài hạn, ổn định về chính sách, đẩy nhanh quy hoạch trạm sạc, bảo đảm nguồn điện bền vững, đồng thời khuyến khích phát triển công nghiệp hỗ trợ và tái chế pin. Khi những mảnh ghép này khớp lại, Việt Nam không chỉ là thị trường xe điện tăng trưởng nhanh nhất ASEAN mà còn có thể trở thành nơi định hình chuẩn mực mới cho giao thông xanh trong khu vực.