Hộ kinh doanh dưới 500 triệu: Hết lo thuế, chưa hết rủi ro

Việt Nam – Từ năm 2026, việc nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế lên 500 triệu đồng/năm đang được nhiều hộ kinh doanh nhỏ xem như một “tin vui”, nhưng nếu chỉ dừng lại ở cảm giác nhẹ nhõm vì không phải nộp thuế thì rất dễ đánh mất sự an toàn pháp lý của chính mình. Doanh thu không phải chịu thuế không đồng nghĩa với việc thoát khỏi mọi nghĩa vụ về sổ sách, hóa đơn, kê khai, và càng không phải là “tấm lá chắn” trước các quyết định thanh, kiểm tra.​

Khung pháp lý mới: rộng đường cho hộ nhỏ, chặt hơn về quản lý

Quốc hội đã thông qua Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) với điểm nhấn là nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế lên 500 triệu đồng/năm, đồng thời cho phép trừ mức doanh thu này trước khi tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu. Quy định về ngưỡng không chịu thuế giá trị gia tăng cũng được điều chỉnh tương ứng, khiến nhóm hộ kinh doanh nhỏ lẻ, buôn bán tại chợ, cửa hàng tạp hóa, dịch vụ gia đình… bớt áp lực nộp thuế trực tiếp.​

Về mặt chính sách, đây là động thái nhằm tránh “đánh thuế quá tay” vào các hoạt động kinh doanh nhỏ, khuyến khích người dân mạnh dạn đăng ký hộ kinh doanh, bước ra khỏi khu vực phi chính thức. Nhưng đi kèm ưu đãi là yêu cầu minh bạch hóa hoạt động, buộc hộ kinh doanh phải quen với tư duy quản trị, thay vì cách làm “nhớ trong đầu” vốn tồn tại lâu nay.​

Không nộp thuế nhưng không được “vắng mặt” khỏi hệ thống

Điểm dễ hiểu lầm nhất là nhiều người cho rằng “dưới 500 triệu thì nhà nước không quan tâm nữa”, từ đó bỏ qua việc ghi chép, lưu giữ chứng từ hoặc hợp thức hóa doanh thu. Trên thực tế, cơ quan thuế vẫn có quyền kiểm tra hồ sơ, doanh số, nguồn hàng, hợp đồng dịch vụ… để xác định xem con số doanh thu mà hộ khai báo có sát thực tế hay không, hay có dấu hiệu chia nhỏ, tách hộ để “lách” ngưỡng miễn thuế.​

Vì vậy, dù không phải nộp thuế GTGT và thuế thu nhập cá nhân, hộ kinh doanh vẫn phải:

• Lưu trữ hóa đơn, chứng từ đầu vào để chứng minh nguồn hàng, chi phí.
• Có sổ ghi chép doanh thu ngày, tháng, nhất là với hộ có biến động lớn theo mùa.
• Sẵn sàng giải trình khi cơ quan thuế đối chiếu dữ liệu, hoặc khi có đơn thư phản ánh.​

Chủ quan với hóa đơn: “bẫy” phạt hành chính nhìn thấy trước

Nhóm rủi ro lớn nhất mà hộ kinh doanh thường xem nhẹ là hóa đơn và hồ sơ khai thuế, kể cả khi nghĩ rằng mình “chẳng phải đóng đồng nào”. Vi phạm về hóa đơn – như sử dụng hóa đơn không hợp lệ, khai thiếu, khai sai, không xuất hóa đơn khi bắt buộc – vẫn bị xử phạt hành chính theo các nghị định về xử phạt trong lĩnh vực thuế và hóa đơn, không hề phụ thuộc vào việc hộ đang lãi hay lỗ, vượt hay chưa vượt ngưỡng 500 triệu.​

Trong bối cảnh cơ quan thuế ngày càng số hóa dữ liệu, việc so khớp thông tin giữa bên bán – bên mua, giữa nhà cung cấp – hộ bán lẻ, hay giữa dữ liệu ngân hàng – doanh thu kê khai trở nên dễ dàng hơn. Một sai sót nhỏ trong khâu quản lý hóa đơn, hoặc một lần “tiện tay” dùng hóa đơn của người khác, có thể dẫn tới quyết định xử phạt hoặc truy xét lại cả giai đoạn trước đó.​

Quản trị sổ sách: “chi phí” nhỏ, lợi ích lớn

Thực tế cho thấy, phần lớn hộ kinh doanh nhỏ vẫn vận hành theo quán tính gia đình: thu – chi gộp chung, không phân biệt tài chính hộ với tài chính cá nhân, chủ yếu dựa vào trí nhớ của chủ hộ. Cách làm này tưởng như tiết kiệm thời gian, nhưng khiến hộ kinh doanh không nắm được biên lợi nhuận thực, khó kiểm soát thất thoát và dễ lúng túng nếu phải giải trình trước cơ quan thuế.​

Ngay cả với hộ doanh thu chưa tới 500 triệu, việc áp dụng vài nguyên tắc đơn giản cũng đủ giảm đáng kể rủi ro:

• Ghi chép doanh thu hàng ngày theo sổ hoặc file, gom số liệu cuối tháng.
• Lưu đầy đủ hóa đơn mua hàng, dịch vụ, hợp đồng thuê mặt bằng, vận chuyển.
• Tách riêng tài khoản dùng cho hoạt động kinh doanh khỏi tài khoản chi tiêu gia đình.​

Những bước này không chỉ phục vụ nghĩa vụ thuế mà còn giúp hộ tự đánh giá hiệu quả kinh doanh, đưa ra quyết định mở rộng, thu hẹp hay chuyển đổi mô hình.​

Áp lực kiểm tra sẽ dịch chuyển về phía “minh bạch”

Khi nhà làm luật ưu tiên nới ngưỡng miễn thuế, áp lực quản lý sẽ chuyển mạnh sang chất lượng kê khai và mức độ minh bạch. Thay vì dồn nguồn lực kiểm tra, truy thu trên diện rộng, cơ quan chức năng có xu hướng tập trung vào nhóm có dấu hiệu bất thường: doanh thu khai báo thấp nhưng quy mô thực tế lớn, dòng tiền ngân hàng chênh lệch với doanh số, hoặc có mối liên hệ với các doanh nghiệp, cá nhân đang bị thanh tra.​

Trong bức tranh đó, hộ kinh doanh nhỏ, doanh thu dưới 500 triệu đồng sẽ đứng ở vị trí thuận lợi nếu:

• Đăng ký và cập nhật thông tin kinh doanh đầy đủ.
• Duy trì sổ sách, chứng từ ở mức tối thiểu nhưng có hệ thống.
• Chủ động trao đổi với cơ quan thuế khi có thay đổi về ngành nghề, quy mô.​

Cơ hội tái cấu trúc khu vực hộ kinh doanh

Ngưỡng 500 triệu đồng không chỉ là con số kỹ thuật mà còn là “ngưỡng tâm lý” để hàng triệu hộ kinh doanh cân nhắc việc chính thức bước vào khu vực có đăng ký, có mã số thuế. Khi gánh nặng nộp thuế giảm, hộ có điều kiện tập trung hơn cho việc chuẩn hóa hoạt động, tiếp cận tín dụng, ký kết hợp đồng dài hạn, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.​

Về lâu dài, nếu biết tận dụng chính sách, hộ kinh doanh dưới 500 triệu đồng không chỉ bớt áp lực về nghĩa vụ thuế, mà còn có thêm cơ hội lớn lên, chuyển thành doanh nghiệp siêu nhỏ với nền tảng quản trị vững hơn. Ngược lại, nếu xem ngưỡng 500 triệu như “vùng trốn” để né sổ sách, né minh bạch, thì nguy cơ bị xử phạt, truy xét và đánh mất cơ hội phát triển sẽ luôn treo lơ lửng trên đầu.​