Nhịp mới cho không gian số ASEAN

Đông Nam Á – Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội khép lại, nhưng dư âm không chỉ là một loạt kế hoạch hợp tác được thông qua mà là cảm giác khu vực đang bước vào một “giai đoạn hai” của chuyển đổi số: từ xây hạ tầng sang xây niềm tin và năng lực trí tuệ.​

Nếu như giai đoạn trước, ASEAN chủ yếu nói về cáp quang, trung tâm dữ liệu hay phủ sóng 5G, thì nay, các cuộc thảo luận tập trung nhiều hơn vào trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, dữ liệu xuyên biên giới và chuẩn mực quản trị số. Những cụm từ “niềm tin số”, “AI an toàn”, “hệ sinh thái số bao trùm” xuất hiện dày đặc trong các văn kiện được thông qua, phản ánh rõ một tầm nhìn mới: hạ tầng chỉ là nền, giá trị nằm ở cách vận hành thông minh và có trách nhiệm.​

Điểm nhấn lớn nhất là việc giai đoạn 2026-2030 được xác định là chặng đường triển khai Kế hoạch Tổng thể Số ASEAN 2030 với trọng tâm là trí tuệ nhân tạo, hạ tầng số bền vững và niềm tin của người dùng. Thay vì những khẩu hiệu chung chung, các kế hoạch hợp tác mới đi thẳng vào các câu chuyện rất cụ thể: đào tạo nguồn nhân lực số, chuẩn hóa hợp đồng dữ liệu xuyên biên giới, xây dựng khung pháp lý cho danh tính số, hay thử nghiệm các mô hình AI phục vụ dịch vụ công.​

Một chuyển biến quan trọng khác là cách ASEAN “mở cửa” với thế giới số. Không còn là các thỏa thuận mang tính biểu tượng, hợp tác với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, EU, Nga, ITU, APT hay Ngân hàng Thế giới đều được cụ thể hóa bằng kế hoạch công tác năm 2026 với các gói việc rõ ràng, có mốc thời gian và lĩnh vực ưu tiên. Ở đó, có thể thấy một ASEAN chủ động định hình cuộc chơi: sẵn sàng tiếp thu công nghệ và kinh nghiệm, nhưng đồng thời đặt ra tiêu chuẩn và đòi hỏi phù hợp với tầm nhìn riêng về một cộng đồng số bao trùm và an toàn.​

Trong quan hệ với Trung Quốc, câu chuyện không dừng ở thương mại điện tử hay hạ tầng mạng mà đã đi sâu vào hệ sinh thái AI và luồng dữ liệu. Hai bên đang xây dựng hướng dẫn chung để “bắt cầu” giữa các điều khoản hợp đồng mẫu ASEAN với chuẩn hợp đồng dữ liệu của Trung Quốc, nhằm giảm rủi ro và chi phí cho doanh nghiệp khi dữ liệu phải di chuyển qua biên giới. Đây là một bước đi mang tính kỹ thuật, nhưng hàm ý chính trị và kinh tế rất lớn: ASEAN không muốn đứng ngoài cuộc chơi dữ liệu toàn cầu, nhưng cũng không chấp nhận để doanh nghiệp trong khu vực “tự bơi” trong ma trận quy định.​

Với Nhật Bản và Hàn Quốc, trọng tâm lại nằm nhiều hơn ở AI và an ninh mạng. Tuyên bố chung ASEAN-Nhật Bản về AI nhấn mạnh sáu trụ cột, từ quản trị, phát triển hạ tầng, đào tạo nhân lực đến đồng sáng tạo giải pháp, cho thấy ASEAN không chỉ muốn mua công nghệ mà muốn cùng xây dựng. Từ phía Hàn Quốc, việc hoàn thành “Lá chắn An ninh mạng ASEAN” và các dự án đổi mới số trở thành nền tảng để khu vực từng bước nâng chuẩn phòng vệ trên không gian mạng, trong bối cảnh tấn công mạng nhắm vào hạ tầng thiết yếu và thiết bị dân dụng ngày càng gia tăng.​

Ở chiều hợp tác với Ấn Độ, Hoa Kỳ và EU, ASEAN đang khéo léo tận dụng những thế mạnh khác nhau. Ấn Độ mang đến kinh nghiệm về đào tạo nhân lực ICT quy mô lớn và các quỹ hỗ trợ tương lai số; Hoa Kỳ hỗ trợ mạnh ở khía cạnh an ninh mạng, chống lừa đảo trực tuyến, kết nối doanh nghiệp công nghệ và thúc đẩy Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN; EU đóng góp vào khung quản trị nền tảng, tiêu chuẩn hóa và các dự án hạ tầng số chất lượng cao qua Global Gateway. Ghép lại, đó là một “giỏ nguồn lực” khá đa dạng mà nếu biết phối hợp, ASEAN có thể vừa nâng cấp hạ tầng, vừa nâng chuẩn quản trị, tránh rơi vào phụ thuộc một chiều.​

Sự hiện diện của ITU, APT và Ngân hàng Thế giới cho thấy hợp tác số ASEAN không chỉ bó hẹp trong nội khối hay các đối tác truyền thống châu Á – châu Âu, mà đã gắn với những sân chơi và dòng vốn toàn cầu. ITU đồng hành trong các chuẩn 5G, tiêu chuẩn AI, khả năng chống chịu cáp ngầm biển; APT tập trung vào đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương; Ngân hàng Thế giới tham gia sâu vào các chương trình hạ tầng số, danh tính số, khung pháp lý cho vệ tinh và dữ liệu xuyên biên giới. Điều đó cho thấy chuyển đổi số không còn là “phần mềm” phụ trợ mà là một tầng hạ tầng mới, đòi hỏi đầu tư dài hạn và khung pháp lý vững chắc như giao thông hay năng lượng.​

Nhìn từ Việt Nam – nước chủ nhà của hội nghị – diễn biến này mang lại nhiều hàm ý chiến lược. Việt Nam đang đặt ưu tiên vào chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo như một định hướng phát triển, từ xây dựng đô thị thông minh, nhà máy chip, đến phổ cập kỹ năng số cho người dân và hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ vươn ra khu vực. Việc đăng cai một chuỗi sự kiện dài ngày, từ cấp quan chức cao cấp, nhóm công tác đến các hoạt động bên lề với doanh nghiệp và tổ chức quốc tế, là cơ hội để Việt Nam vừa thể hiện vai trò điều phối, vừa “kéo” các sáng kiến khu vực gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển của mình.​

Tuy nhiên, phía sau các tuyên bố và kế hoạch công tác là những thách thức không hề nhỏ. Khoảng cách phát triển số giữa các nước ASEAN vẫn còn khá lớn, từ hạ tầng, thể chế đến kỹ năng số của người dân; nếu không có cơ chế phân bổ nguồn lực hợp lý và các chương trình hỗ trợ thiết thực, nguy cơ “khoảng cách số trong lòng ASEAN” bị nới rộng là hoàn toàn có thật. Bài toán cân bằng giữa mở cửa dữ liệu cho kinh tế số và bảo vệ chủ quyền, quyền riêng tư, an ninh quốc gia sẽ đòi hỏi những quyết định chính sách khó khăn và không phải lúc nào cũng đạt được đồng thuận nhanh chóng.​

Việc đặt trí tuệ nhân tạo ở vị trí “hạ tầng thiết yếu mới” cũng đồng nghĩa ASEAN phải đi trước một bước về khung quản trị, chuẩn đạo đức và năng lực giám sát, nếu không muốn bị cuốn theo các mô hình do bên ngoài áp đặt. Đó là thách thức nhưng cũng là cơ hội để khu vực xây dựng những chuẩn mực phù hợp với đặc thù văn hóa, kinh tế và mức độ phát triển, thay vì sao chép máy móc mô hình của bất kỳ ai.​

Sau Hà Nội, các kế hoạch năm 2026 sẽ nhanh chóng đi vào triển khai ở cấp kỹ thuật, dự án và chương trình đào tạo. Câu hỏi không còn là “có chuyển đổi số hay không” mà là “chuyển đổi số theo cách nào để mỗi người dân, doanh nghiệp đều có chỗ đứng trong không gian số ASEAN đang định hình”. Ở góc nhìn đó, hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6 có thể xem là một điểm hẹn nơi khu vực bắt đầu định nghĩa rõ hơn tương lai số của chính mình – mở, kết nối, nhưng phải an toàn và đặt con người ở trung tâm.​