Thuế thừa kế và tiếng nói mới từ giới siêu giàu Đức

CHLB Đức – Tranh luận về cải cách thuế thừa kế tại Đức khởi đầu như một cuộc đấu tay đôi quen thuộc giữa SPD và liên minh bảo thủ CDU/CSU, nhưng nhanh chóng rẽ sang hướng bất ngờ khi chính một bộ phận doanh nhân giàu có lên tiếng đòi… đánh thuế nặng hơn lên tài sản thừa kế. Điều vốn dĩ thường bị các hiệp hội doanh nghiệp phản đối kịch liệt giờ lại được một nhóm người trực tiếp chịu ảnh hưởng công khai ủng hộ.​

Đề xuất của SPD tập trung vào việc tăng thuế với các khối tài sản thừa kế rất lớn, đồng thời cho phép hoãn nộp trong nhiều năm để không làm nghẽn thanh khoản của doanh nghiệp gia đình. Ý tưởng là chuyển từ “miễn, giảm cực mạnh” sang “cho nợ nhưng phải trả đủ, có tính lãi”, qua đó buộc các tài sản khổng lồ góp phần nhiều hơn cho ngân sách công. CDU/CSU đáp trả bằng lập luận quen thuộc: chỉ cần nói tới chuyện tăng thuế đã đủ làm doanh nghiệp bất an, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế Đức đang chật vật vượt qua suy thoái.​

Tuy nhiên, điều làm dư luận chú ý lại là một loạt gương mặt doanh nhân công nghệ và chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ công khai ủng hộ hướng đi của SPD. Họ không nói bằng thứ ngôn ngữ đạo đức suông, mà bằng chính từ khóa mà phe bảo thủ thường nắm độc quyền: “xã hội dựa trên thành tích”. Nếu hiệu quả công việc, chấp nhận rủi ro và nỗ lực cá nhân là thước đo giá trị, thì việc nhận tài sản trị giá hàng chục, hàng trăm triệu euro chỉ nhờ sinh ra trong đúng gia đình liệu có thể coi là “thành tích” hay không – đó là câu hỏi mà những doanh nhân này đặt ra.​

Sebastian Klein, người sáng lập ứng dụng đọc sách tóm tắt Blinkist và đã quyên tặng phần lớn tài sản, chỉ ra sự nghịch lý trong lập luận chống tăng thuế thừa kế. Ông cho rằng không thể vừa ca ngợi “xã hội trọng thành tích” vừa coi việc thừa hưởng tài sản khổng lồ miễn thuế như một quyền hiển nhiên. Theo cách hiểu của ông, thành tích là làm việc nhiều, xây dựng doanh nghiệp, chấp nhận rủi ro, chứ không phải “được tặng” một khối tài sản rồi tìm mọi cách tránh nghĩa vụ thuế.​

Một doanh nhân khác, Daniel Heidrich – chủ doanh nghiệp quy mô trung bình – phản bác trực diện luận điểm cho rằng thuế thừa kế cao sẽ phá hủy khả năng kinh doanh. Ông lập luận: nếu đúng vậy, sẽ không thể có bất kỳ vụ mua bán doanh nghiệp nào trên thế giới, bởi mọi thương vụ đều phải gánh thuế ở mức này hay mức khác mà các nhà đầu tư vẫn vận hành được. Theo ông, vấn đề không nằm ở bản chất thuế, mà ở cách các nhóm vận động hành lang sử dụng nỗi sợ “đánh vào doanh nghiệp gia đình” để giữ nguyên ưu đãi cho những tài sản cực lớn được chuyển giao.​

Những tiếng nói như Albrecht von Sonntag, đồng sáng lập cổng so sánh giá Idealo, bổ sung thêm một tầng lập luận: thuế là “nhiên liệu cần thiết cho nền dân chủ”. Trong một xã hội công bằng, cơ hội sống phải dựa trên năng lực chứ không phải độ dày của khoản thừa kế. Ông ủng hộ mạnh mẽ chuyển từ cơ chế xóa giảm triệt để đối với doanh nghiệp gia đình sang cho phép trả dần thuế, có tính lãi, để vừa bảo vệ hoạt động kinh doanh vừa đảm bảo ngân sách công không bị xói mòn vì những ngoại lệ rộng rãi.​

Điểm chung của nhóm doanh nhân ủng hộ cải cách là yêu cầu đóng các “lỗ hổng” cho siêu tài sản – những khoảng trống pháp lý giúp khối tài sản lớn gần như không bị đánh thuế khi chuyển thế hệ. Họ nhấn mạnh rằng với hệ thống hiện tại, người rất giàu có nhiều công cụ để tránh nghĩa vụ thuế hơn nhiều so với người lao động làm công ăn lương. Chính vì vậy, cải cách thuế thừa kế được họ xem như một bước đi kinh tế lành mạnh, chứ không phải một chiến dịch ý thức hệ.​

Ở góc độ vĩ mô, tranh luận này chạm tới câu hỏi rộng hơn: trong bối cảnh bất bình đẳng tài sản gia tăng, nhà nước có trách nhiệm tái cân bằng tới mức nào thông qua thuế. Đức nhiều năm qua đã chứng kiến thu từ thuế thừa kế và thuế tặng cho đạt mức kỷ lục, nhưng phân bổ chủ yếu vẫn do cấu trúc bất động sản và doanh nghiệp gia đình, nơi ưu đãi rất lớn được trao cho các khối tài sản lớn với lý do bảo vệ việc làm. Cải cách mà SPD đề xuất và nhóm doanh nhân nói trên ủng hộ không xóa ưu tiên này, nhưng muốn đổi từ “tha gần hết” sang “hoãn nhưng thu đủ, có lãi”.​

Tất nhiên, phe phản đối không thiếu lý lẽ. Các hiệp hội doanh nghiệp cảnh báo rằng chỉ riêng việc mở lại hồ sơ thuế thừa kế cũng đủ làm kế hoạch kế nhiệm trong hàng chục nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ trở nên bấp bênh, nhất là khi họ đang gồng mình trước chi phí năng lượng, lãi suất và suy giảm đơn hàng. Họ lo ngại việc tăng thuế, dù có cơ chế hoãn, vẫn sẽ khiến thế hệ kế nghiệp phải bán bớt tài sản, cắt giảm đầu tư hoặc thậm chí bán doanh nghiệp cho tập đoàn lớn hoặc nhà đầu tư nước ngoài.​

Tuy nhiên, nhóm doanh nhân ủng hộ cải cách lại nhìn vào một rủi ro khác: rủi ro về tính chính danh của hệ thống. Khi khoảng cách giàu nghèo ngày càng dễ thấy, việc một số gia tộc gần như không phải nộp thuế khi chuyển giao tài sản khổng lồ cho thế hệ sau có thể làm suy giảm niềm tin của xã hội vào sự công bằng của luật chơi. Với họ, chấp nhận đóng thuế thừa kế cao hơn là một cách “mua bảo hiểm” cho hệ thống kinh tế thị trường – giữ cho nó không bị mất chỗ đứng trong mắt tầng lớp trung lưu và người lao động.​

Tranh luận tại Đức vì thế vượt xa câu chuyện kỹ thuật thuế khóa, mà trở thành phép thử cho quan niệm hiện đại về “xã hội dựa trên thành tích”. Nếu công khai thừa nhận năng lực và nỗ lực cá nhân phải là yếu tố quyết định cơ hội, thì khó có thể tiếp tục coi những khoản thừa kế khổng lồ miễn hoặc gần như miễn thuế là điều đương nhiên. Việc chính những người hưởng lợi tiềm năng từ hệ thống đó đứng lên yêu cầu siết lại đang tạo nên một làn gió khác lạ trong bức tranh chính trị vốn quen thuộc với những đường ranh rõ rệt giữa cánh tả và giới doanh nghiệp.​

Kết quả cuối cùng của cuộc thương lượng chính trị còn ở phía trước, nhưng bước ngoặt nằm ở chỗ: câu hỏi “ai phải gánh vác nhiều hơn cho lợi ích chung” giờ không chỉ được đặt ra từ phía cử tri bình thường hay đảng cánh tả, mà từ chính một bộ phận giới siêu giàu. Trong bối cảnh nhiều nền dân chủ phương Tây chật vật với khủng hoảng niềm tin, sự dịch chuyển này có thể là tín hiệu cho thấy một phần giới tinh hoa kinh tế đang nhận ra rằng bảo vệ hệ thống cũng đồng nghĩa với chấp nhận chia sẻ lại quyền lợi nhiều hơn trước.​