Síp từ “thiên đường an toàn” của EU đến tuyến đầu rủi ro Trung Đông​

World – Không khí Địa Trung Hải dịu nhẹ trên vịnh Limassol vẫn còn đó, những chú chim sẻ vàng bay lượn quanh hiên nhà hàng Oasis, nhưng bên trong chỉ lác đác vài thực khách cao tuổi người Anh và Hy Lạp, trong khi chủ quán Andriana than thở “vài ngày nay gần như không có khách”. Từ cửa sổ nhìn ra, ngoài xa là làn nước lạnh nơi một vài du khách Nga đang bơi, còn trên đường chân trời là các tàu hộ vệ Hy Lạp được điều tới bảo vệ hòn đảo Síp, vốn án ngữ ở rìa phía đông Địa Trung Hải.​

Sự bình yên mong manh ấy bị phá vỡ từ tối 2/3, khi một thiết bị bay không người lái do Iran sản xuất rơi xuống căn cứ không quân Anh Akrotiri, đánh dấu lần đầu tiên chiến sự Iran “chạm cửa” Síp. Kể từ đó, còi báo động phòng không gần như vang lên mỗi ngày, cảnh báo các vật thể khả nghi bay về phía đảo; máy bay chiến đấu Anh và Hy Lạp nhiều lần cất cánh đánh chặn, dù chính phủ Síp trấn an rằng đa số chỉ là báo động giả.​

Nhà hàng Oasis nằm đúng trên ranh giới lãnh thổ thuộc chủ quyền Anh – phần diện tích khoảng 123 km² mà London giữ lại cùng căn cứ Dhekelia ở phía đông đảo khi trao độc lập cho Síp năm 1960, như những “bàn đạp” chiến lược hướng vào Trung Đông. Từ hai căn cứ này, Anh từng tham gia các chiến dịch tại Iraq, Afghanistan, Libya và hỗ trợ bảo vệ Israel trong vụ Iran tấn công năm 2024; hệ thống radar khổng lồ ở Dhekelia có khả năng thu tín hiệu từ tận Afghanistan hoặc Nga và chia sẻ dữ liệu với Mỹ.​

Trong nhiều năm, vị trí quân sự nhạy cảm đó dường như lại giúp Síp trở thành “thiên đường an toàn” ngay sát “thùng thuốc súng” Trung Đông, khi đa số người dân tin rằng các căn cứ NATO sẽ là lá chắn cho họ. Chuyên gia Fiona Mullen, giám đốc hãng tư vấn Sapienta tại Nicosia, cho rằng quốc đảo chỉ thực sự “giật mình tỉnh giấc” khi nhận ra mình là quốc gia EU ở cực đông, chỉ cách Liban khoảng 200 km và Israel 260 km, và giờ một chiếc drone đã chứng minh có thể xuyên thủng vòng phòng thủ Anh.​​

Lịch sử liên tiếp bị xâm lược – từ thời Hy Lạp – Ba Tư, các cuộc Thập tự chinh đến xung đột thế kỷ 20 – dường như rèn cho người Síp bản năng tái thiết kinh tế sau mỗi cú sốc. Sau cuộc chiến năm 1974 khiến đảo bị chia cắt giữa bắc (người Síp gốc Thổ Nhĩ Kỳ) và nam (người Síp gốc Hy Lạp), Síp trở thành trung tâm ngân hàng cho giới tài phiệt, doanh nhân Trung Đông chạy trốn chiến tranh, rồi tiếp đó là “thiên đường” của giới tài phiệt Nga. Sau khủng hoảng ngân hàng 2013, chính phủ đẩy mạnh chương trình “hộ chiếu vàng” đổi lấy đầu tư bất động sản, trước khi buộc phải chấm dứt sau nhiều bê bối.​​

Tại làng Trachoni gần Akrotiri, cư dân Kostas và Elisavet kể lính Anh vẫn thường xuyên ra làng mua sắm, uống rượu như bao năm qua; nhưng sau vụ drone Iran, ngày càng nhiều người ý thức rằng mình sống cạnh một mục tiêu quân sự hạng nhất. Mối lo an ninh nhanh chóng biến thành bức xúc chính trị, khi Tổng thống Síp Nikos Christodoulides công khai chỉ trích London đã khiến hòn đảo trở thành “tấm bia” bất đắc dĩ.​

Thủ tướng Anh Keir Starmer cũng vấp phải hoài nghi vì những phát biểu lắt léo về vai trò căn cứ Akrotiri trong chiến dịch của Mỹ ở Trung Đông: ban đầu ông khẳng định các căn cứ có thể hỗ trợ Washington, sau đó lại phủ nhận, rồi tiếp tục thừa nhận máy bay từ đây từng bắn hạ drone Iran trên bầu trời Jordan. Tại Limassol, Hội đồng Hòa bình Síp nhanh chóng tổ chức biểu tình phản đối sự hiện diện quân sự Anh, cho rằng đảo quốc nhỏ bé đang bị kéo vào vòng xoáy xung đột mà người dân không có tiếng nói.​

Vị thế pháp lý chồng chéo càng làm bài toán phòng thủ thêm rối rắm: Síp là thành viên EU nhưng không thuộc NATO; phía bắc đảo do Thổ Nhĩ Kỳ – một nước NATO – kiểm soát; khoảng 3% lãnh thổ lại thuộc chủ quyền Anh, là thành viên NATO nhưng đã rời EU. Dù Nicosia mới mua sắm hệ thống phòng không của Israel, năng lực quân sự trong nước vẫn rất hạn chế, khi không quân chỉ có ba máy bay, bốn chiếc drone và 15 trực thăng, hải quân chủ yếu là tàu tuần tra nhỏ.​

Trong bối cảnh đó, Síp phải trông chờ vào sự hỗ trợ từ các đồng minh châu Âu như Hy Lạp, Pháp, Italy, Hà Lan và Tây Ban Nha – nước vừa điều khinh hạm Cristóbal Colón tới khu vực để tham gia bảo vệ tuyến hàng hải và răn đe. Song ngay cạnh căn cứ RAF Akrotiri, cuộc sống vẫn có những mảng màu đối lập: tu viện Chính thống giáo Hy Lạp St. Nicholas of the Cats yên tĩnh với đàn mèo – được cho là hậu duệ lũ mèo hoàng hậu Helena mang từ Constantinople thế kỷ IV để diệt rắn – ung dung quanh vườn và bãi xe.​

​