Nhịp ngầm Paris: Hệ thần kinh của một siêu đô thị hơn 120 năm tuổi​

CH Pháp – Hơn một thế kỷ trước, khi tuyến metro đầu tiên nối Neuilly với Vincennes khai trương nhân dịp Hội chợ Thế giới năm 1900, ít ai hình dung mạng lưới tàu điện ngầm Paris sẽ trở thành “hệ thần kinh” chi phối nhịp thở của cả một siêu đô thị. Từ một tuyến dài khoảng 10 km chạy lộ thiên, công trình giao thông mới mẻ thời đó dần biến thành nền tảng vận tải đô thị cốt lõi, quyết định cách người Paris làm việc, sinh sống và tổ chức không gian thành phố.​

Ngày nay, với khoảng 227 km đường ray, 16 tuyến độc lập và 306 nhà ga, metro Paris phục vụ trung bình 4,2 triệu lượt khách mỗi ngày, lọt nhóm hệ thống tàu điện ngầm đông đúc nhất thế giới. Mật độ nhà ga trung bình 500 m/ga biến toàn bộ khu vực nội đô thành một “vùng đi bộ mở rộng”, nơi người dân chỉ cần vài phút là có thể tiếp cận phương tiện công cộng, giảm đáng kể áp lực cho giao thông mặt đất vốn luôn chật chội.​

Điều khiến metro Paris đặc biệt không chỉ là quy mô mà còn là cách thành phố hòa trộn hạ tầng kỹ thuật với di sản đô thị. Ngay từ đầu thế kỷ XX, những lối vào nhà ga do kiến trúc sư Hector Guimard thiết kế theo phong cách Art Nouveau đã trở thành một phần bản sắc Paris, được giữ gìn như tác phẩm nghệ thuật chứ không đơn thuần là công trình giao thông. Việc lát gạch men vuông màu trắng phản quang trong lòng ga – giải pháp kỹ thuật để bù đắp hệ thống chiếu sáng yếu ớt thời đầu – theo thời gian lại tạo ra một ngôn ngữ thẩm mỹ riêng, quen thuộc với nhiều thế hệ hành khách.​

Quá trình mở rộng mạng lưới metro diễn ra với tốc độ đáng kinh ngạc trong giai đoạn 1898–1914, khi những tuyến đường đầu tiên lần lượt đi vào hoạt động. Tới năm 1910, người Paris đã có trong tay 6 tuyến metro; trước Thế chiến thứ nhất, con số tăng lên 10 tuyến với tổng chiều dài 91 km, đặt nền móng cho hệ thống vận tải công cộng hiện đại. Bước sang thập niên 1920, khi dân cư ngoại ô tăng nhanh, các tuyến metro tiếp tục vươn dài ra ngoài trung tâm, gắn kết Paris với vùng phụ cận trong bán kính rộng hơn.​

Đường số 1 – tuyến metro đầu tiên chạy xuyên Paris theo trục Đông – Tây – là minh chứng rõ nét cho cách thành phố vừa bảo tồn vừa hiện đại hóa hạ tầng. Khánh thành ngày 19/7/1900 với công nghệ xây dựng còn hạn chế, tuyến chủ yếu đi trên mặt đất, nhưng đến năm 1998 lại trở thành một trong những tuyến được tự động hóa hoàn toàn, đóng vai trò xương sống của mạng lưới. Tuyến số 14, khánh thành cùng năm, còn tiến xa hơn khi trở thành một trong những tuyến metro không người lái đầu tiên trên thế giới với hệ thống cửa chắn an toàn, biểu tượng cho tham vọng công nghệ của Paris.​

Tuy vậy, phần lớn các tuyến còn lại đến nay vẫn vận hành theo cách truyền thống, với lái tàu trực tiếp điều khiển và quản lý đóng mở cửa. Sự song hành giữa công nghệ tự động hóa và vận hành thủ công tạo nên một bức tranh pha trộn giữa cũ và mới, trong đó việc hiện đại hóa phải được tiến hành từng bước nhằm tránh làm gián đoạn nhịp di chuyển hằng ngày của hàng triệu người. Độ sâu trung bình 4–12 m, có nơi tới 32 m như dưới đồi Chaumont, cũng cho thấy những thách thức kỹ thuật mà mỗi dự án nâng cấp phải tính toán cẩn trọng.​

Nhiều thập kỷ qua, metro Paris không chỉ là phương tiện đi lại, mà còn phản chiếu tâm trạng xã hội. Khẩu hiệu “Metro, Boulot, Dodo” (tàu điện, công việc, giấc ngủ) ra đời từ thập niên 1970 đã cô đọng cảm giác nhịp sống đô thị công nghiệp: lặp lại, đều đặn, có phần mệt mỏi nhưng khó thay thế. Đối với tầng lớp lao động, metro từng là “cây cầu” nối khu dân cư bình dân với các nhà máy, xưởng sản xuất trong lòng thành phố, góp phần định hình không gian xã hội và kinh tế của thủ đô.​

Với du khách, mạng lưới này là trải nghiệm vừa hấp dẫn vừa dễ gây choáng ngợp. Những thao tác tưởng như đơn giản – xác nhận vé tại cổng xoay, tìm đường trong mê cung hành lang, chọn đúng tuyến và đúng hướng – đôi khi trở thành bài kiểm tra không nhỏ, nhất là trong giờ cao điểm khi từng mét vuông sân ga đều chật kín người. Không ít người mới đến Paris chỉ thực sự hiểu “nhịp ngầm” của thành phố sau vài lần đi nhầm tuyến, xuống sai ga hoặc xuất hiện ở một lối ra cách điểm đến… vài con phố.​​

Metro Paris cũng mở ra những góc nhìn hiếm có về thành phố. Đoạn đường giữa hai ga Passy và Bir-Hakeim trên tuyến số 6, phần lớn chạy trên cầu cao, được nhiều người coi là “khung hình” đẹp nhất, khi tháp Eiffel, cầu Iéna và hai bờ sông Seine hiện ra cùng lúc qua ô cửa tàu. Ở chiều ngược lại, những “ga ma” – nhà ga đã bị bỏ hoang, không còn đón khách – kể một câu chuyện khác về lịch sử phát triển đô thị, khi một số tuyến, điểm dừng không còn phù hợp với nhu cầu hiện tại.​

Trong bối cảnh các đô thị trên thế giới đang tìm cách giảm phụ thuộc vào ô tô cá nhân và cắt giảm phát thải, kinh nghiệm hơn 120 năm của metro Paris mang lại nhiều gợi ý. Mạng lưới dày đặc, khả năng kết nối nội – ngoại ô và sự hòa quyện giữa công năng giao thông với bản sắc kiến trúc cho thấy giao thông công cộng, nếu được đầu tư đúng hướng, có thể trở thành “thương hiệu” của một thành phố, chứ không chỉ là công cụ giải quyết tắc đường. Với Paris, mạch ngầm ấy vẫn tiếp tục được nâng cấp và thích ứng, để giữ vai trò trụ cột trong hành trình chuyển đổi sang mô hình đô thị xanh, bền vững hơn trong thế kỷ XXI.​