Mạch sống đường sắt Ukraine trong tâm bão chiến lược

World – Trong cuộc xung đột kéo dài với Nga, Ukraine không chỉ đối mặt với các đòn tấn công trực diện trên chiến trường mà còn chịu một sức ép chiến lược nhắm vào những trụ cột thầm lặng của nền kinh tế – trong đó đường sắt là mục tiêu nổi bật nhất. Hệ thống đường sắt dài hàng chục nghìn km, vốn đảm nhận phần lớn vận chuyển hàng hóa, vũ khí và binh sĩ, đang trở thành “mặt trận hạ tầng” nơi mỗi cú đánh bằng tên lửa hay máy bay không người lái đều có thể gây hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ năng lực cầm cự của Kiev.​

Khác với những hình ảnh trực diện về xe tăng, chiến hào hay đô thị đổ nát, câu chuyện đường sắt cho thấy một dạng đối đầu âm thầm hơn: cuộc đấu trí quanh bài toán hậu cần và năng lực vận hành quốc gia trong chiến tranh hiện đại. Khi không phận bị đóng cửa, đường bộ quá tải, đường sắt trở thành xương sống duy nhất có thể gánh đồng thời cả hai nhiệm vụ: di tản dân thường và nuôi dưỡng guồng máy chiến tranh. Đó cũng là lý do mạng lưới này sớm bị đưa vào danh sách mục tiêu ưu tiên trong chiến lược gây sức ép dài hạn của Nga.​

Nhìn từ góc độ an ninh hạ tầng, các cuộc tấn công vào nhà ga, kho bãi, cầu đường sắt, trạm biến áp cấp điện hay những tuyến vận tải hướng về miền nam không chỉ là đòn đánh vào ngành giao thông. Mỗi điểm bị tê liệt có thể làm chậm lại các chuyến tàu chở ngũ cốc ra cảng, ảnh hưởng nguồn thu ngoại tệ, hoặc làm gián đoạn luồng tiếp tế ra tiền tuyến, buộc Ukraine phải phân tán nguồn lực bảo vệ và sửa chữa trong điều kiện ngân sách eo hẹp. Thiệt hại hàng tỷ USD với hạ tầng đường sắt không đơn thuần là con số kế toán, mà phản ánh chi phí ngày càng lớn để duy trì khả năng vận hành một mạng lưới bị đặt trong tình trạng báo động thường trực.​

Điểm đáng chú ý là chính Ukraine cũng từng chủ động coi đường sắt là công cụ chiến lược. Những ngày đầu xung đột, Kiev phá hủy các tuyến kết nối trực tiếp với Nga để ngăn nguy cơ đối phương sử dụng hạ tầng này cho vận chuyển quân sự. Từ chỗ là “lá chắn mềm” giúp dân thường thoát khỏi vùng nguy hiểm và giữ cho nền kinh tế tiếp tục xoay vòng, đường sắt dần trở thành một yếu tố trong ván bài mặc cả, nơi mỗi nhịp tê liệt đều có thể được tận dụng như một thông điệp ép Ukraine phải nhượng bộ trên bàn đàm phán.​

Ở tầng vi mô hơn, mạng lưới đường sắt Ukraine là câu chuyện về một lực lượng lao động khổng lồ bị đặt vào tâm điểm rủi ro nhưng vẫn phải giữ nhịp vận hành ổn định. Hàng trăm nghìn nhân viên, từ lái tàu, thợ sửa chữa đến điều độ viên, phải làm việc trong điều kiện thiếu hụt nhân sự khi một phần không nhỏ đồng nghiệp ra trận hoặc buộc phải rời khỏi khu vực nguy hiểm. Mỗi ca trực gắn với nguy cơ còi báo động vang lên, công việc dở dang, cả đội phải lao xuống hầm trú ẩn, rồi lại trở lên khôi phục đường ray, trạm biến áp hay toa tàu bị hư hại. Đó là sự vận hành trong trạng thái “bình thường hóa nguy hiểm”, khi ranh giới giữa lao động dân sự và tiền tuyến bị xóa nhòa.​

Trong bối cảnh đó, cách Ukrzaliznytsia xoay xở cho thấy một dạng thích nghi mang tính hệ thống. Việc rút ngắn thời gian sửa chữa, phân tán đầu máy – toa tàu, gia cố trạm biến áp bằng bê tông hay trang bị thiết bị gây nhiễu UAV trên nóc tàu không chỉ là các biện pháp kỹ thuật. Đó là những lớp phòng thủ “mềm” được lắp ghép dần dần, nhằm giảm thiểu nguy cơ tê liệt toàn tuyến trước các đợt tấn công dồn dập. Sự kiên quyết “không để đường sắt dừng lại” của lãnh đạo ngành cho thấy Kiev hiểu rõ: mất đi trụ cột này, khả năng duy trì sức chịu đựng của cả nền kinh tế sẽ bị tổn hại nghiêm trọng.​

Tuy vậy, các điểm nút như Lozova phơi bày giới hạn của mọi nỗ lực phòng vệ. Nằm tại giao điểm nhiều tuyến đường sắt then chốt – dẫn tới các thành phố công nghiệp, cảng biển, vùng chiến sự – nơi đây vừa là trung tâm trung chuyển, vừa là mục tiêu dễ bị tổn thương. Với một quần thể hạ tầng rộng, nhiều nhà ga, cầu, kho bãi, trạm kỹ thuật, việc thiết lập lá chắn phòng không dày khắp là điều khó khả thi. Chỉ cần một mắt xích bị đánh trúng, các luồng vận tải quân sự lẫn kinh tế đi qua nút này đều có thể bị chậm lại hoặc buộc phải đổi tuyến, kéo theo chi phí bổ sung về thời gian và nhiên liệu.​

Nếu nhìn rộng hơn, “cuộc chiến trên đường ray” ở Ukraine phản ánh xu hướng mới trong xung đột hiện đại: hạ tầng lưỡng dụng – vừa phục vụ dân sự, vừa phục vụ quân sự – ngày càng trở thành tâm điểm đối đầu. Đường sắt không chỉ là câu chuyện của ngành giao thông, mà là điểm giao nhau giữa an ninh năng lượng, an ninh lương thực, khả năng huy động lực lượng và sức chống chịu của xã hội trước chiến tranh kéo dài. Khi một bên tìm cách bào mòn các trụ cột đó bằng những đòn tấn công lặp lại, bên còn lại buộc phải thích nghi, chấp nhận “sống chung với rủi ro” và trả giá bằng nguồn lực khổng lồ cho phục hồi, gia cố.​

Chính trong không gian ít được chú ý này, cuộc đọ sức chiến lược giữa Nga và Ukraine bộc lộ rõ tính chất tiêu hao lâu dài. Mỗi con số thiệt hại về hạ tầng đường sắt không chỉ là thống kê, mà là chỉ báo về mức độ căng thẳng của nền tài chính công, về áp lực đối với lực lượng lao động và về giới hạn chịu đựng của hệ thống vận tải quốc gia. Việc Kyiv vẫn duy trì được mạch vận hành của đường sắt cho tới nay cho thấy một khả năng thích ứng đáng kể, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: trong một cuộc chiến mà hạ tầng luôn nằm trong tầm ngắm, sức chịu đựng của những “mạch sống bằng thép” còn kéo dài được đến đâu.