Khủng hoảng nhân đạo Venezuela: Từ những con số báo động đến bài toán trách nhiệm quốc tế​

Venezuela – Khoảng 7,9 triệu người Venezuela – tương đương hơn một phần tư dân số – đang cần được hỗ trợ nhân đạo khẩn cấp, theo Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA). Con số này không chỉ phản ánh mức độ tổn thương sâu sắc của xã hội Venezuela sau nhiều năm khủng hoảng kinh tế – chính trị, mà còn đặt ra câu hỏi về hiệu quả và mức độ cam kết của cộng đồng quốc tế đối với một trong những cuộc khủng hoảng bị “lãng quên” nhất hiện nay.​

Trong thông báo ngày 5/1, OCHA cho biết các hoạt động đánh giá và cứu trợ đang được triển khai, ưu tiên cung cấp lương thực, chăm sóc y tế và các dịch vụ bảo vệ cho những nhóm dễ bị tổn thương nhất. Tuy nhiên, nỗ lực này bị bóp nghẹt bởi tình trạng thiếu hụt tài chính nghiêm trọng khi năm ngoái Liên hợp quốc chỉ nhận được khoảng 17% trong tổng hơn 600 triệu USD kêu gọi cho Venezuela, khiến đây trở thành một trong những chương trình viện trợ quốc gia ít được tài trợ nhất thế giới. Khoảng trống giữa nhu cầu thực tế và nguồn lực sẵn có không chỉ làm suy yếu tác động của viện trợ mà còn cho thấy mức độ ưu tiên thấp mà hồ sơ Venezuela đang phải chịu trên bàn nghị sự nhân đạo toàn cầu.​

Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm không gian hoạt động cho các tổ chức nhân đạo được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu tôn trọng luật pháp quốc tế, bảo vệ dân thường và duy trì tính liên tục của các hoạt động cứu trợ. Những nguyên tắc cốt lõi này là ranh giới phân định giữa một chiến dịch hỗ trợ nhân đạo mang tính chuyên nghiệp, trung lập với các toan tính chính trị có thể làm gia tăng rủi ro cho người dân tại thực địa. Tại Venezuela, nơi căng thẳng nội bộ và can dự từ bên ngoài đang đan xen, việc giữ vững các nguyên tắc đó càng trở nên then chốt để viện trợ không bị biến thành công cụ gây sức ép.​

Sự leo thang căng thẳng sau các động thái quân sự của Mỹ trên lãnh thổ Venezuela lập tức kích hoạt các phản ứng ngoại giao dồn dập, cho thấy khủng hoảng nhân đạo ở đây gắn chặt với những tranh chấp địa – chính trị. Ngoại trưởng Nam Phi Ronald Lamola bày tỏ kỳ vọng Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc – được triệu tập họp khẩn – sẽ đưa ra các quyết định “tiến bộ” và thúc đẩy đối thoại thực chất về tình hình Venezuela. Việc một quốc gia ở tận châu Phi lên tiếng cho thấy tính chất toàn cầu của bài toán Venezuela, nơi câu chuyện chủ quyền, can thiệp quân sự và nhân quyền đang bị kéo căng trên cùng một mặt trận.​

Từ châu Mỹ Latinh, Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum kêu gọi Liên hợp quốc và Tổ chức các quốc gia châu Mỹ (OAS) bảo đảm các nguyên tắc chủ quyền và quyền tự quyết, đặc biệt sau khi Mỹ tiến hành can thiệp quân sự tại Venezuela. Bà nhấn mạnh Hiến chương Liên hợp quốc quy định rõ không can thiệp công việc nội bộ và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, đồng thời cho rằng các thể chế đa phương phải có trách nhiệm cụ thể trong việc bảo vệ những nguyên tắc này chứ không chỉ dừng ở tuyên bố. Đây là thông điệp hướng trực diện tới vai trò của luật pháp quốc tế trong xử lý những cuộc khủng hoảng có nguy cơ bị “an ninh hóa” và “chính trị hóa” quá mức.​

Trước việc Mỹ bày tỏ quan tâm tới việc tinh chế dầu thô nặng của Venezuela – quốc gia sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới – Tổng thống Sheinbaum khẳng định tài nguyên thiên nhiên là một phần không thể tách rời của chủ quyền, và chính người dân cùng chính phủ sở tại mới có quyền quyết định cách thức khai thác. Trong điều kiện một bộ phận lớn dân cư rơi vào cảnh thiếu ăn, thiếu thuốc, câu hỏi đặt ra là Venezuela sẽ quản trị “của để dành” dầu mỏ như thế nào để chuyển hóa nguồn lực địa chất thành phúc lợi cho người dân, thay vì trở thành yếu tố thu hút cạnh tranh quyền lực từ bên ngoài.​​

Nhìn từ góc độ nhân quyền, khủng hoảng Venezuela phơi bày rõ mối quan hệ hai chiều giữa an ninh, phát triển và quyền con người. Khi nền kinh tế suy sụp, xung đột chính trị gia tăng và các biện pháp trừng phạt, can thiệp chồng chéo, những quyền cơ bản như quyền được ăn đủ dinh dưỡng, được chăm sóc y tế, được sống trong môi trường an toàn lập tức chịu tác động trực tiếp. Trong bối cảnh hơn 7,9 triệu người đang cần hỗ trợ khẩn cấp, việc chậm trễ về tài chính hay sự gián đoạn do tranh chấp chính trị không còn là câu chuyện chỉ mang tính thủ tục, mà là yếu tố sống – chết đối với từng gia đình, từng cộng đồng dễ bị tổn thương.​

​