Học thuyết an ninh mới của Mỹ: Châu Âu choáng váng “trên bờ sụp đổ văn minh”

EU – Năm 2025 khép lại với Liên minh châu Âu (EU) bằng một cú sốc: học thuyết an ninh mới của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã chính thức coi EU không còn là đối tác ưu tiên mà chuyển hướng sang các lực lượng cánh hữu và dân túy cánh hữu tại châu Âu. Đối với Bruxelles, đây không chỉ là một điều chỉnh chiến lược, mà là sự đứt gãy sâu sắc trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương vốn được định hình suốt hơn bảy thập niên qua.​

Trong tài liệu chiến lược an ninh quốc gia mới công bố ngày 4/12, Washington vẽ nên hình ảnh một EU “trên bờ sụp đổ văn minh”, bị đe dọa bởi di cư, tỷ lệ sinh thấp, kiểm duyệt và “đàn áp phe đối lập”. Trung Quốc bị hạ từ “đối thủ mang tính hệ thống” xuống thành đối thủ chủ yếu về kinh tế, Nga lại được mô tả như một cường quốc giàu tiềm năng – nhất là về nguyên liệu thô – và trong trường hợp xung đột với Tổng thống Vladimir Putin, chính Trump muốn giữ vai trò trung gian hòa giải.​

Việc Washington định nghĩa lại bức tranh an ninh toàn cầu tạo nên một cú đòn chính trị với châu Âu, nơi trước nay vẫn coi Mỹ là “ô an ninh” và là quốc gia đã hy sinh lớn để giải phóng lục địa khỏi ách Đức Quốc xã, rồi hậu thuẫn mạnh mẽ cho dự án hội nhập châu Âu. Nay, theo cách diễn đạt trong chiến lược mới, quốc gia bảo trợ cũ lại trở thành đối thủ, khi cáo buộc EU là không gian kìm hãm tự do ngôn luận và bóp nghẹt các lực lượng đối lập – mà trong ngôn ngữ của tài liệu, chính là các đảng cực hữu và dân túy cánh hữu.​

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, trong bài phát biểu phản hồi mười ngày sau đó, đã “mổ xẻ từng đoạn” thông điệp từ Washington, khẳng định châu Âu giữ quyền tự làm luật của mình và không chấp nhận áp lực phải nới lỏng các quy định đối với các tập đoàn công nghệ Mỹ. Bà nhấn mạnh tại châu Âu, cử tri vẫn có thể “bầu cho bất kỳ ai họ muốn” mà không chịu sự thao túng từ bên ngoài, coi đó là một phần của “tự do sống theo cách chúng ta lựa chọn” đang bị thách thức trong bối cảnh mới.​

Trên thực tế, sự dịch chuyển chiến lược của Mỹ đi kèm với việc xây dựng mạng lưới chính trị mới trên lục địa già: Nhà Trắng và các thể chế bảo thủ tại Mỹ tăng cường kết nối với các đảng cực hữu, bảo thủ cứng rắn ở châu Âu. Phó Tổng thống JD Vance từng gây chú ý khi tại Hội nghị An ninh Munich ông không gặp Thủ tướng Đức mà lại chọn trao đổi với Chủ tịch AfD Alice Weidel, trong khi các quỹ như Heritage Foundation được cho là tài trợ cho những nhân vật như Nigel Farage ở Anh.​

Mạng lưới này còn được tăng lực bởi các kênh truyền thông và mạng xã hội: Elon Musk công khai kêu gọi ủng hộ AfD trên nền tảng X, còn báo Welt đăng bài viết ủng hộ Trump không kèm phê phán, như một lời hiệu triệu châu Âu “hãy lắng nghe Trump”. Song song đó là những phát biểu từ giới tinh hoa Mỹ chỉ trích các báo cáo về nhân quyền hay tự do ngôn luận tại Đức và châu Âu, tạo cảm giác như Washington đang “đảo vai” từ đồng minh bảo trợ sang người phán xét và hậu thuẫn cho phe đối lập cực đoan.​

Các chuyên gia như nhà sử học Manfred Berg nhận định học thuyết an ninh mới của Mỹ là “lời tuyên chiến với EU”, đến mức có thể nói “liên minh xuyên Đại Tây Dương không còn tồn tại như trước”. Người đứng đầu Bộ Quốc phòng Đức Boris Pistorius và nhiều lãnh đạo châu Âu khác cũng cảnh báo đây là bước ngoặt buộc EU phải suy nghĩ nghiêm túc về khả năng tự chủ chiến lược, cả trong lĩnh vực quân sự lẫn năng lực đối phó với sức ép chính trị từ Washington.​

Dù vậy, không phải tất cả trong EU đều chọn phản ứng đối đầu: một số lãnh đạo, như Thủ tướng Estonia Kaja Kallas, vẫn nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ đối tác với Mỹ, đồng thời kêu gọi châu Âu tăng cường nội lực thay vì chỉ trông đợi vào “chiếc ô an ninh” bên kia Đại Tây Dương. Trong bối cảnh những tranh cãi mới về kế hoạch hòa bình cho Ukraine, vai trò của Mỹ trong NATO và các cáo buộc về hạn chế tự do ngôn luận ở châu Âu, câu hỏi đặt ra là EU sẽ thích nghi thế nào với một Washington coi mình là đối thủ hơn là đồng minh.​

Từ góc nhìn Bruxelles, “nhận ra mình ở nhà một mình” không chỉ là cảm giác chính trị mà là thực tế chiến lược: châu Âu buộc phải xây dựng một khả năng phòng vệ, một tiếng nói đối ngoại và một nền tảng dân chủ đủ vững để không bị cuốn vào các thí nghiệm chính trị từ bên ngoài. Học thuyết an ninh mới của Mỹ vì vậy được xem vừa là cú sốc, vừa là lời cảnh tỉnh cuối năm, buộc EU phải tự trả lời câu hỏi liệu mình có đủ sẵn sàng để đứng vững khi chiếc ô quen thuộc không còn nữa.