Giáo sư đại học top 11 thế giới mất chức vì bị AI lừa

Hồng Kông – Đại học Hong Kong (HKU), ngôi trường đang đứng thứ 11 thế giới theo bảng xếp hạng QS, vừa buộc một giáo sư kỳ cựu thôi chức sau khi phát hiện ông sử dụng hàng loạt tài liệu tham khảo do trí tuệ nhân tạo bịa ra trong một công trình nghiên cứu. Hội đồng kỷ luật của trường kết luận bài báo về xu hướng sinh sản tại Hong Kong trong 40 năm qua do giáo sư Paul Yip và nghiên cứu sinh thực hiện đã trích dẫn 20 tài liệu “ma” trên tổng số 61 nguồn, tức gần một phần ba không hề tồn tại trong bất kỳ cơ sở dữ liệu học thuật nào.​

Sự việc bị phanh phui khi giới học thuật và cộng đồng mạng phát hiện nhiều dấu hiệu bất thường trong danh mục tài liệu của bài nghiên cứu đăng giữa tháng 10 trên tạp chí Nghiên cứu dân số và phát triển Trung Quốc. Sau quá trình rà soát, HKU xác định những trích dẫn này là sản phẩm của công cụ AI tạo sinh, được chèn vào nhưng không qua bước kiểm chứng độc lập bắt buộc trong nghiên cứu khoa học.​

Trước kết luận của hội đồng kỷ luật, giáo sư Paul Yip thừa nhận đã dùng AI hỗ trợ quá trình soạn thảo và tổng hợp tài liệu nhưng không kiểm tra lại từng nguồn, dẫn đến việc vô tình sử dụng các tài liệu hư cấu. Ông gửi lời xin lỗi, đồng thời xin thôi giữ chức Phó trưởng khoa Khoa học xã hội, rút khỏi các hội đồng nghiên cứu của trường; tạp chí liên quan cũng đã gỡ bỏ bài báo khỏi hệ thống.​

HKU khẳng định đã áp dụng “biện pháp kỷ luật và xử lý thích đáng”, nhấn mạnh mọi giảng viên và nghiên cứu sinh phải chịu trách nhiệm cá nhân về tính trung thực học thuật của các công trình được công bố. Trường yêu cầu các đơn vị tăng cường quy trình phản biện nội bộ, kiểm tra chéo tài liệu tham khảo, đặc biệt trong bối cảnh AI tạo sinh ngày càng được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu.​

Vụ việc gây chấn động vì giáo sư Paul Yip từ lâu được xem là gương mặt có ảnh hưởng trong lĩnh vực dân số và sức khỏe cộng đồng tại Hong Kong. Ông từng nhiều lần làm cố vấn chính sách cho chính quyền về y tế công cộng, giáo dục, đồng thời là thành viên Ủy ban Tư vấn về sức khỏe tâm thần thuộc Cơ quan Y tế. Việc một học giả có uy tín như vậy vướng vào bê bối liên quan đến AI càng làm dấy lên lo ngại về lỗ hổng trong văn hóa kiểm chứng và đạo đức nghiên cứu ở những đại học hàng đầu.​

Không chỉ giáo sư hướng dẫn, nghiên cứu sinh tiến sĩ Bai Yiming – đồng tác giả của bài báo – cũng bị xem xét kỷ luật nghiêm khắc. Bai vốn là cây viết tích cực về mảng sức khỏe cộng đồng và chính sách trên nhiều tờ báo lớn, nên việc dính líu đến một nghiên cứu chứa tài liệu giả được cho là có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự nghiệp học thuật và uy tín cá nhân của anh.​

Từ góc nhìn rộng hơn, HKU coi đây là lời cảnh báo rõ ràng về ranh giới mong manh giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc phó mặc toàn bộ quy trình học thuật cho máy móc. Khi công cụ tạo sinh có thể tạo ra những trích dẫn nghe “rất thật” nhưng không hề tồn tại, việc lười kiểm tra chéo, bỏ qua thẩm định độc lập sẽ nhanh chóng biến hỗ trợ công nghệ thành rủi ro phá hủy uy tín cá nhân lẫn thương hiệu của các trường đại học.​

Giới nghiên cứu tại Hong Kong cho rằng hệ quả của vụ việc không dừng ở một cá nhân mất chức, mà sẽ kéo theo những thay đổi chính sách kiểm soát AI trong toàn hệ thống giáo dục đại học. Nhiều ý kiến kêu gọi các trường bắt buộc công bố rõ mức độ sử dụng AI trong từng công trình, đào tạo kỹ năng nhận diện “tài liệu ảo” cho nghiên cứu sinh và xem việc giao phó khâu trích dẫn cho AI là hành vi vi phạm nghiêm trọng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.​

Vụ bê bối tại HKU cho thấy sự phụ thuộc mù quáng vào công cụ thông minh không chỉ là câu chuyện đạo đức cá nhân, mà còn là thách thức thể chế đối với những đại học tham vọng duy trì chuẩn mực quốc tế. Trong bối cảnh AI len lỏi vào mọi ngóc ngách đời sống học thuật, việc chủ động kiểm soát, đặt ra giới hạn và gìn giữ kỷ luật nghề nghiệp dường như là điều duy nhất giúp các nhà khoa học không trở thành nạn nhân của chính công nghệ mà họ đang tận dụng.