EU đẩy mạnh điện hạt nhân mini giữa làn sóng hoài nghi

EU – Liên minh châu Âu đang đặt cược vào các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) như một trụ cột mới để vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa hỗ trợ mục tiêu trung hòa khí thải vào năm 2050. SMR được kỳ vọng cung cấp nguồn điện và nhiệt phát thải thấp, ổn định hệ thống trong những giai đoạn gió, mặt trời không đủ để đáp ứng nhu cầu, nhất là với các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng như thép và hóa chất.

Sau nhiều năm thu hẹp vai trò của điện hạt nhân, EU đang xem xét lại lựa chọn này trong chiến lược khí hậu dài hạn. Ủy ban châu Âu phát đi thông điệp ủng hộ rõ ràng hơn với hạt nhân, coi đây là công cụ quan trọng để giữ ổn định lưới điện trong bối cảnh tỷ trọng điện gió, mặt trời ngày càng lớn nhưng phụ thuộc thời tiết. Việc châu Âu giảm tỷ lệ điện hạt nhân từ khoảng một phần ba năm 1990 xuống chỉ còn chừng 15% hiện nay được Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen gọi là “một sai lầm chiến lược”.

Tại Đức, Thủ tướng Friedrich Merz cũng bày tỏ quan điểm nhìn lại quyết định đóng cửa dần các nhà máy điện hạt nhân trước đây. Ông cho rằng việc từ bỏ hạt nhân đã góp phần đẩy giá năng lượng lên cao và làm suy yếu khả năng cung ứng điện. Dù thừa nhận các nhà máy cũ khó có thể khởi động trở lại, ông Merz vẫn ủng hộ quay lại với điện hạt nhân thông qua công nghệ SMR thế hệ mới.

Với SMR, EU không chỉ nhìn đây là giải pháp năng lượng mà còn là một dự án công nghiệp chiến lược. Khác với các nhà máy quy mô lớn truyền thống, SMR được thiết kế dạng mô-đun, sản xuất sẵn trong nhà máy rồi vận chuyển đến nơi lắp đặt, nhờ đó có thể rút ngắn thời gian xây dựng, giảm chi phí và linh hoạt hơn trong quy hoạch. Bruxelles dự kiến đơn giản hóa quy trình cấp phép, tăng phối hợp quản lý giữa các quốc gia thành viên và tạo môi trường thuận lợi hơn cho nhà đầu tư.

Để giảm bớt rủi ro tài chính, EU đã công bố gói bảo lãnh 200 triệu euro cho các dự án công nghệ hạt nhân tiên tiến, sử dụng nguồn thu từ hệ thống giao dịch phát thải (ETS). Hơn 10 quốc gia thành viên đã đưa SMR vào chiến lược năng lượng quốc gia. Một số dự án cụ thể đang được xúc tiến, như thỏa thuận giữa tập đoàn điện lực CEZ của Séc với Rolls-Royce SMR của Anh, hay kế hoạch xây dựng nhà máy SMR đầu tiên của Ba Lan tại thành phố Włocławek.

Hungary là một trong những nước theo dõi sát sao xu hướng này và coi SMR là giải pháp cung cấp năng lượng ổn định, giá cạnh tranh cho các dự án công nghiệp quy mô lớn. Thủ tướng Viktor Orban cho biết các chuyến công tác tại Mỹ và Canada đã giúp Budapest có cái nhìn thực tế hơn về tiềm năng công nghệ, nhắc tới dự án SMR ở Ontario như một mô hình tham khảo để triển khai trong tương lai. Mục tiêu của Hungary là sở hữu các nhà máy SMR có thể cung cấp liên tục điện giá rẻ, kể cả trong điều kiện tách khỏi lưới điện quốc gia.

Tuy nhiên, đặt cược vào điện hạt nhân mini đang khoét sâu thêm những khác biệt quan điểm trong nội bộ EU. Một số quốc gia như Áo, Ireland và Bồ Đào Nha tiếp tục giữ lập trường rất thận trọng, thậm chí phản đối điện hạt nhân. Ireland duy trì lệnh cấm phát triển điện hạt nhân và đổ nguồn lực vào năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, vốn đã chiếm khoảng một phần ba sản lượng điện quốc gia.

Một số chuyên gia cảnh báo chiến lược SMR có thể khiến nguồn lực tài chính, chính trị và pháp lý bị phân tán khỏi những lựa chọn đã chứng minh hiệu quả, như điện gió, điện mặt trời và hệ thống lưu trữ năng lượng. Thách thức lớn nhất với SMR, theo họ, không chỉ là hoàn thiện công nghệ mà còn là tạo được thị trường đủ lớn để đạt quy mô kinh tế, từ đó kéo chi phí xuống mức cạnh tranh. Nếu số lượng dự án không đủ, chi phí đơn vị có thể vẫn neo cao và làm suy yếu tính khả thi kinh tế.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng mạnh và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, SMR đang dần xuất hiện như một lựa chọn có thể cân nhắc cho giai đoạn dài hạn, đặc biệt là phục vụ các khu công nghiệp lớn hoặc các trung tâm năng lượng tích hợp. Tuy vậy, điện hạt nhân nói chung và SMR nói riêng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về thể chế, nguồn nhân lực, năng lực công nghệ và quan trọng không kém là sự đồng thuận xã hội. Trong ngắn hạn, Việt Nam nhiều khả năng vẫn ưu tiên phát triển mạnh năng lượng tái tạo và khí tự nhiên, đồng thời theo sát xu hướng SMR trên thế giới và tận dụng các cơ chế hợp tác quốc tế để mở rộng dư địa chính sách trong tương lai.