Đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam: Mô hình vốn tư nhân được đánh giá ưu việt hơn đầu tư công

Trong bối cảnh tranh luận về siêu dự án đường sắt tốc độ cao, chuyên gia kinh tế Vũ Đình Ánh cho rằng đầu tư tư nhân trực tiếp (Direct Investment) với sự hỗ trợ từ Nhà nước là giải pháp khả thi nhất, vượt trội so với đầu tư công 100% hay đối tác công tư (PPP).

Hạn chế của đầu tư công và PPP

• Đầu tư công: Gánh nặng tài chính đè hoàn toàn lên Nhà nước. Theo ông Ánh, dự án khó có lãi và thời gian thu hồi vốn có thể kéo dài tới 140 năm, chưa kể chi phí vận hành khổng lồ. Thủ tục quan liêu và giải ngân chậm cũng dễ dẫn đến đội vốn và chậm tiến độ.
• PPP (Hợp tác công tư): Kém hấp dẫn vì tư nhân phải góp vốn lớn (khoảng 18 tỷ USD cho 30% vốn) trong khi xung đột lợi ích chưa có cơ chế giải quyết rõ ràng. Cuối cùng, Nhà nước vẫn phải bảo lãnh lợi nhuận, đồng nghĩa với việc vẫn chịu rủi ro chính.

Ưu điểm của mô hình “Đầu tư tư nhân được Nhà nước hỗ trợ”

Mô hình được đề xuất bao gồm: Nhà nước cho doanh nghiệp tư nhân vay ưu đãi 80% tổng vốn (lãi suất 0% trong 30 năm), doanh nghiệp góp 20% còn lại.

• Hiệu quả và Tốc độ: Tư nhân có động lực tối ưu chi phí và công nghệ để hoàn vốn nhanh. Một số doanh nghiệp (như VinSpeed) cam kết có thể hoàn thành dự án trong 5 năm (nhanh gấp đôi so với kế hoạch đầu tư công) và rút ngắn thời gian thu hồi vốn xuống còn 30 năm.
• Trách nhiệm rõ ràng: Doanh nghiệp có trách nhiệm hoàn trả 100% khoản vay cho Nhà nước, giúp ngân sách tránh được rủi ro “mất vốn” như đầu tư công.
• Tạo đà phát triển: Đây không chỉ là dự án giao thông mà là nền tảng để xây dựng ngành công nghiệp đường sắt tự chủ, tránh phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài.

Theo chuyên gia, việc hỗ trợ lãi suất 0% là cần thiết để dự án “sống” được, thay vì để dự án nằm trên giấy hoặc trở thành gánh nặng nợ công kéo dài.