Đột quỵ gia tăng khi trời lạnh?

Đột quỵ gia tăng khi trời lạnh không chỉ là con số thống kê mà là hệ quả của một chuỗi phản ứng sinh lý phức tạp trong cơ thể, đặc biệt nguy hiểm với người cao tuổi và người có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường. Hiểu đúng cơ chế “cú sốc nhiệt” và điều chỉnh lối sống theo mùa lạnh có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ trong cộng đồng.​

Cơ thể đối mặt cái lạnh

Khi nhiệt độ môi trường giảm, cơ thể buộc phải ưu tiên giữ ấm cho các cơ quan trọng yếu như não, tim, phổi bằng cách co mạch máu ngoại vi ở da, tay, chân. Điều này giúp giảm thất thoát nhiệt nhưng đồng thời làm tăng sức cản mạch máu, khiến huyết áp dồn lên cao và tim phải làm việc nhiều hơn.​

Song song đó, trời lạnh kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm cơ thể tiết nhiều catecholamine như adrenaline và noradrenaline, khiến mạch càng co, tim đập nhanh hơn, huyết áp dễ vọt lên mức nguy hiểm, nhất là ở người vốn đã tăng huyết áp hoặc xơ vữa mạch. Cảm giác “run cầm cập, tim đập nhanh hơn” thực chất là dấu hiệu của một hệ tuần hoàn đang chịu áp lực lớn để đối phó với cái lạnh.​

Máu đặc hơn, mạch não dễ tắc

Trong mùa lạnh, nhiều nghiên cứu cho thấy độ nhớt của máu có xu hướng tăng, máu “đặc” hơn và lưu thông chậm lại, tạo điều kiện hình thành các cục huyết khối trong lòng mạch. Với hệ mạch não vốn đã có mảng xơ vữa, các cục máu đông này rất dễ gây tắc đột ngột, dẫn đến đột quỵ thiếu máu não.​

Bên cạnh đó, lạnh làm tăng nguy cơ co thắt mạch máu não, gây rối loạn tưới máu não và chênh lệch áp lực đột ngột trong lòng mạch. Ở người lớn tuổi, thành mạch đã kém đàn hồi, những biến động này có thể đủ để làm vỡ mạch, gây đột quỵ xuất huyết – dạng thường để lại di chứng nặng nề.​

“Cú sốc nhiệt” từ thói quen hằng ngày

Không chỉ nền nhiệt thấp, chính sự chuyển đổi nhiệt độ quá nhanh giữa nóng – lạnh mới là yếu tố kích hoạt nhiều ca đột quỵ trong mùa đông. Các bác sĩ ghi nhận nhiều trường hợp bị đột quỵ sau khi tắm nước nóng lâu rồi bước ra phòng lạnh, tắm khuya, hoặc từ phòng điều hòa ấm ra ngoài trời rét đậm.​

Một nhóm thói quen nguy hiểm khác là sử dụng rượu để “làm ấm người”, tắm sau khi uống rượu, hoặc vận động gắng sức ngoài trời lạnh như chạy sớm khi nhiệt độ xuống thấp. Rượu gây giãn mạch ngoại vi thoáng qua, tạo cảm giác ấm nhưng thực tế làm mất nhiệt nhanh, trong khi huyết áp và nhịp tim biến động mạnh, khiến nguy cơ đột quỵ càng tăng.​

Ai dễ đột quỵ khi trời lạnh

Theo các chuyên gia thần kinh và tim mạch, nhóm nguy cơ cao bao gồm người trên 60 tuổi, người có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch, béo phì và người hút thuốc lá. Ở nhóm này, mạch máu thường đã có mảng xơ vữa, lòng mạch hẹp, nên chỉ một đợt tăng huyết áp hay co mạch do lạnh cũng có thể gây tắc hoặc vỡ mạch não.​

Những người làm việc ngoài trời, phải di chuyển sớm khuya, tài xế đường dài, người lao động tay chân, người ngủ trong phòng kín nhưng không đủ ấm cũng nằm trong nhóm đáng lo ngại. Thêm vào đó, nhiều người chủ quan bỏ thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc tiểu đường trong dịp lễ tết, càng làm nguy cơ đột quỵ tăng cao trong những đợt rét kéo dài.​

Phòng ngừa từ lối sống đến ý thức

Các bác sĩ khuyến cáo giữ ấm là biện pháp cơ bản nhưng phải thực hiện đúng cách: che kín đầu, cổ, ngực, tay, chân, mặc nhiều lớp áo mỏng thay vì một lớp quá dày để dễ điều chỉnh theo nhiệt độ môi trường. Khi ra ngoài trời lạnh, cần chuẩn bị đầy đủ găng tay, tất, khăn, khẩu trang, tránh để da tiếp xúc đột ngột với gió rét, nhất là vào sáng sớm và đêm muộn.​

Về sinh hoạt, nên hạn chế tắm khuya, không tắm khi cơ thể đang lạnh, đang đói hoặc ngay sau khi uống rượu, vận động nặng. Người tập thể dục buổi sáng nên chọn không gian trong nhà hoặc chỉ ra ngoài khi nhiệt độ đã ấm hơn, khởi động kỹ, tăng dần cường độ thay vì vận động mạnh ngay từ đầu.​

Kiểm soát bệnh nền và nhận diện dấu hiệu sớm

Trong mùa lạnh, việc duy trì đều đặn thuốc điều trị tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu trở nên đặc biệt quan trọng, không được tự ý giảm hoặc bỏ thuốc. Nên đo huyết áp thường xuyên hơn, tái khám định kỳ, điều chỉnh liều theo hướng dẫn của bác sĩ, đồng thời duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế mỡ bão hòa, tăng rau xanh và cá.​

Mỗi người cũng cần thuộc lòng các dấu hiệu gợi ý đột quỵ như méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, nói ngọng, đau đầu dữ dội, choáng váng đột ngột để đưa bệnh nhân đến bệnh viện càng sớm càng tốt. “Thời gian vàng” tính bằng giờ, nên mọi sự chần chừ, tự điều trị ở nhà hay tìm đến các biện pháp dân gian đều có thể đánh mất cơ hội cứu não, cứu mạng người bệnh.​

Trong bối cảnh các đợt rét ngày càng xuất hiện cực đoan, việc chủ động bảo vệ mạch máu của mình không chỉ là câu chuyện của người cao tuổi mà là trách nhiệm của mỗi gia đình đối với sức khỏe chung của cộng đồng.