Cuộc đổi chác chiến lược định hình số phận Greenland, thỏa thuận giữa Đan Mạch – Mỹ

World – Một phụ lục ngoại giao ít được chú ý trong thỏa ước mua bán lãnh thổ năm 1916 giữa Mỹ và Đan Mạch đã âm thầm định hình cục diện chủ quyền tại Greenland suốt hơn một thế kỷ, để rồi trở thành điểm tựa pháp lý mỗi khi câu chuyện “Mỹ cần Greenland” được khơi lại.​

Tuyên bố Lansing – chữ ký đổi lấy cả một hòn đảo

Tuyên bố Lansing, mang tên ngoại trưởng Mỹ khi đó là Robert Lansing, được ký kèm Công ước chuyển nhượng ba đảo Saint Thomas, Saint John và Saint Croix ở Caribe từ Đan Mạch sang Mỹ với giá 25 triệu USD vàng. Trong văn bản này, Washington long trọng khẳng định sẽ không phản đối việc Copenhagen mở rộng lợi ích chính trị và kinh tế trên toàn bộ Greenland, qua đó gián tiếp thừa nhận quyền kiểm soát của Đan Mạch đối với hòn đảo rộng hơn 2,16 triệu km2 ở Bắc Cực.​

Với một phụ lục ngắn gọn, Mỹ vừa đạt được mục tiêu chiến lược ở Caribe trong bối cảnh hoàn tất kênh đào Panama và đối mặt hệ lụy Thế chiến I, vừa “giao kèo” để Đan Mạch yên tâm đẩy mạnh khẳng định chủ quyền tại Greenland. Đây là thỏa hiệp đi ngược tinh thần Học thuyết Monroe vốn kêu gọi ngăn chặn sự mở rộng của châu Âu tại Tây Bán cầu, nhưng lại phản ánh thực tế tính toán ưu tiên thời điểm đó của Washington.​

Đan Mạch, từ gánh nặng Caribe đến ván bài Greenland

Trước khi có Tuyên bố Lansing, Đan Mạch đã hiện diện tại Greenland từ năm 1721 nhưng chủ yếu ở bờ tây, và mãi đến cuối thế kỷ 19 mới từng bước tiến lên phía bắc và đông. Trong khi đó, các đảo Tây Ấn ở Caribe dần trở thành gánh nặng do ngành mía đường suy tàn sau khi bãi bỏ chế độ nô lệ năm 1848, khiến Copenhagen phải cân nhắc lại ưu tiên chiến lược.​

Việc chấp nhận bán quần đảo Tây Ấn cho Mỹ để đổi lấy cam kết tôn trọng Greenland là một lựa chọn mang tính “cắt bỏ chi để cứu thân” về mặt địa – chính trị. Sau khi hoàn tất chuyển giao quần đảo năm 1917, Đan Mạch nhanh chóng tuyên bố toàn bộ Greenland thuộc quyền cai trị vào năm 1921, tận dụng tối đa sự công nhận ngầm từ phía Mỹ.​

Greenland trong toan tính an ninh của Mỹ

Nếu như năm 1916 Washington sẵn sàng nhường chỗ cho Đan Mạch tại Greenland, thì chỉ vài thập kỷ sau, hòn đảo này lại nổi lên như mắc xích phòng thủ trọng yếu của Mỹ trước nguy cơ máy bay ném bom Liên Xô bay qua Vòng Bắc Cực. Hồ sơ giải mật cho thấy chính quyền Harry Truman từng đề nghị mua Greenland với giá 100 triệu USD vàng và kèm ưu đãi khai thác dầu ở Alaska, song bị phía Đan Mạch từ chối.​

Không mua được, Mỹ chuyển sang con đường liên minh: Đan Mạch gia nhập NATO năm 1949 và ký thỏa thuận quốc phòng song phương, tạo điều kiện để Washington hiện diện quân sự trên đảo mà vẫn phải “tôn trọng đầy đủ chủ quyền của mỗi bên”. Đến thời Dwight Eisenhower, giới tướng lĩnh Mỹ vẫn muốn tiếp tục tìm cách mua Greenland, nhưng Bộ Ngoại giao đánh giá đã quá muộn cho bất kỳ thương vụ lãnh thổ nào.​

Khi lịch sử được viện dẫn trở lại

Hơn 100 năm sau, Tuyên bố Lansing được nhắc lại như một “lá chắn pháp lý” khi Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định “Mỹ cần Greenland”, khiến châu Âu và đặc biệt là Đan Mạch phản ứng gay gắt. Các chính trị gia Đan Mạch lập luận rằng Washington đã từng ký văn kiện thừa nhận Greenland thuộc Vương quốc Đan Mạch, do đó mọi ý tưởng mua bán hay áp đặt kiểm soát mới đều đi ngược các cam kết lịch sử.​

Giới lãnh đạo Copenhagen công khai nhấn mạnh Greenland “không phải để bán” và cảnh báo việc đặt câu hỏi về toàn vẹn lãnh thổ một đồng minh NATO là không thể chấp nhận. Trong bối cảnh tranh chấp và cạnh tranh chiến lược gia tăng ở Bắc Cực, việc lôi lại một tuyên bố năm 1916 cho thấy lịch sử pháp lý đang trở thành công cụ chính trị sắc bén không kém tàu chiến hay căn cứ radar.​

Greenland hôm nay: không chỉ là một “tài sản”

So với thời điểm thỏa ước đầu thế kỷ 20, tương quan quyền lực quanh Greenland đã thay đổi đáng kể: Đan Mạch không còn là quốc gia dễ bị tổn thương, trong khi Greenland đã có quyền tự trị sâu rộng và ý thức chính trị riêng ngày càng mạnh. Các khảo sát gần đây cho thấy đa số người Greenland không muốn trở thành một phần của Mỹ, dù vẫn có những tranh luận nội bộ về mức độ gắn bó với Đan Mạch và khả năng độc lập trong tương lai.​

Điều này đặt ra bài toán khó cho cả Washington lẫn Copenhagen: Greenland vừa là “tấm khiên” chiến lược ở Bắc Cực, vừa là một cộng đồng có bản sắc và lợi ích riêng, không thể tiếp tục được xem như món hàng trong các thương vụ ngoại giao. Trong thế kỷ 21, câu chuyện Greenland sẽ không chỉ xoay quanh các thỏa ước bí mật hay đề nghị mua bán, mà còn là việc dung hòa tham vọng địa – chính trị với quyền tự quyết của người dân trên hòn đảo băng giá này.​