Cuộc cách mạng thầm lặng trên bầu trời hải quân Anh

Anh – Hải quân Hoàng gia Anh vừa chính thức giới thiệu Proteus – mẫu trực thăng tự hành cỡ lớn đầu tiên, được thiết kế để theo dõi tàu ngầm và đảm nhiệm các nhiệm vụ rủi ro cao trong bối cảnh căng thẳng tại Bắc Đại Tây Dương gia tăng rõ rệt. Sự kiện tưởng như chỉ là bước tiến kỹ thuật này thực chất phản ánh một cuộc chuyển dịch sâu hơn: từ mô hình tác chiến dựa trên con người sang mô hình lấy nền tảng tự động, trí tuệ nhân tạo và cảm biến thông minh làm trung tâm.​

Theo thông báo ngày 16/1, Proteus đã hoàn tất chuyến bay thử nghiệm đầu tiên, đánh dấu lần đầu hải quân Anh vận hành một trực thăng không người lái cỡ lớn có khả năng hoạt động độc lập, chứ không chỉ là thiết bị hỗ trợ trinh sát như các UAV thông thường. So với các phương tiện bay không người lái trước đây, Proteus vượt trội về kích cỡ, tầm hoạt động và tải trọng, cho phép mang theo nhiều hệ thống cảm biến và thiết bị nhiệm vụ chuyên sâu hơn. Khoảng 60 triệu bảng Anh đã được đầu tư cho chương trình phát triển, cho thấy London coi đây là một trong những mảnh ghép chiến lược nhằm củng cố năng lực phòng thủ biển trong dài hạn.​

Proteus được tập đoàn quốc phòng – hàng không vũ trụ Leonardo phát triển, tích hợp gói cảm biến hiện đại và phần mềm điều khiển cho phép tự nhận biết môi trường, phân tích tình huống và ra quyết định thực hiện nhiệm vụ mà không cần con người can thiệp liên tục. Điểm mấu chốt ở đây không chỉ là “không người lái” mà là mức độ tự chủ: hệ thống xử lý dữ liệu trên không, đánh giá mối đe dọa, tối ưu đường bay và cấu hình cảm biến theo thời gian thực. Điều này mở ra khả năng triển khai các nhiệm vụ dài giờ trên vùng biển khắc nghiệt, nơi yêu cầu liên tục bám bắt mục tiêu dưới mặt nước nhưng nguồn lực nhân sự lại luôn hữu hạn.​

Hải quân Anh dự kiến sử dụng Proteus cho các nhiệm vụ chống tàu ngầm, tuần tra và giám sát dưới mặt nước – những lĩnh vực vốn đòi hỏi lượng lớn chuyến bay, chi phí vận hành cao và rủi ro lớn với phi công. Trong môi trường Bắc Đại Tây Dương, nơi tàu ngầm là công cụ then chốt của cả răn đe hạt nhân lẫn chiến tranh phi đối xứng, khả năng phát hiện sớm và theo dõi lặng lẽ trở thành yếu tố sống còn. Một nền tảng bay tự hành có thể mang phao sonar, radar, cảm biến quang – điện tử, đồng thời duy trì hiện diện trong nhiều giờ liên tục, sẽ giúp giảm gánh nặng cho hạm đội trực thăng có người lái và cho phép phân bổ nhân lực vào những mắt xích đòi hỏi phán đoán con người nhiều hơn.​

Từ góc nhìn chiến lược, việc ra mắt Proteus diễn ra trong bối cảnh Bắc Đại Tây Dương trở lại là vùng ưu tiên an ninh hàng đầu khi căng thẳng giữa NATO và các đối thủ chiến lược gia tăng. Đường biển huyết mạch nối Bắc Mỹ với châu Âu, các tuyến cáp quang dưới đáy biển và hoạt động tàu ngầm ngày càng dày đặc khiến không gian này trở thành “mặt trận vô hình” nơi thông tin, tín hiệu và năng lực răn đe đan xen. Với một trực thăng tự hành cỡ lớn, hải quân Anh không chỉ muốn lấp khoảng trống về giám sát mà còn gửi đi thông điệp sẵn sàng thử nghiệm những cấu trúc lực lượng mới, kết hợp nền tảng không người lái với tàu chiến mặt nước, tàu ngầm và mạng lưới cảm biến đa tầng.​

Ở khía cạnh công nghiệp quốc phòng, Proteus cũng là ví dụ sinh động về cách các tập đoàn như Leonardo chuyển mình từ nhà cung cấp khí tài truyền thống sang nhà tích hợp hệ thống thông minh. Thay vì chỉ tập trung vào khung thân, động cơ hay cơ khí, trọng tâm của giá trị gia tăng nằm ở phần mềm điều khiển, kiến trúc dữ liệu và khả năng kết nối với hệ thống chỉ huy – kiểm soát trên biển. Nếu chương trình Proteus thành công và được triển khai rộng rãi, Anh có thể tận dụng mẫu này như một “showcase” công nghệ để mở rộng xuất khẩu, qua đó củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng vũ khí tự hành toàn cầu.​

Tuy nhiên, sự chuyển dịch sang trực thăng tự hành cũng kéo theo hàng loạt câu hỏi về chiến lược sử dụng lực lượng và đạo đức quân sự. Một nền tảng có khả năng tự phân tích tình huống, thực thi nhiệm vụ độc lập đặt ra yêu cầu rất cao về cơ chế kiểm soát, giới hạn quyền quyết định trong từng cấp độ tác chiến. Trong bối cảnh tranh luận quốc tế về vũ khí tự động sát thương đang diễn ra, các lực lượng như hải quân Anh buộc phải chứng minh rằng việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo chỉ nhằm giảm rủi ro cho con người và nâng hiệu quả giám sát, chứ không trao toàn quyền sinh sát cho thuật toán.​

Đối với binh sĩ, Proteus có thể làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp trong lực lượng hàng không hải quân. Nhu cầu về phi công vận hành trực tiếp có thể giảm ở một số nhóm nhiệm vụ, trong khi tăng mạnh nhu cầu chuyên gia điều khiển từ xa, kỹ sư dữ liệu, chuyên gia phân tích tín hiệu và bảo mật mạng. Điều này buộc hải quân Anh phải điều chỉnh chính sách tuyển dụng, đào tạo, chế độ đãi ngộ để giữ chân nhân lực chất lượng cao vốn đang bị cạnh tranh quyết liệt từ khu vực tư nhân công nghệ.​

Ở tầm NATO, việc Anh sớm triển khai trực thăng tự hành cỡ lớn có thể trở thành mô hình tham chiếu cho các đồng minh đang tìm cách hiện đại hóa năng lực chống ngầm với chi phí hợp lý. Những bài học về tích hợp Proteus vào hệ thống chỉ huy liên minh, chia sẻ dữ liệu cảm biến, tránh chồng lấn tần số và giảm nguy cơ gây nhiễu lẫn nhau sẽ rất quan trọng nếu trong tương lai có thêm nhiều nền tảng tự hành cùng hoạt động trong không phận và hải phận chung. Nếu làm tốt, NATO có thể hình thành một “lớp phòng thủ tự hành” trên không và trên biển, vừa linh hoạt vừa khó bị đối phương tấn công tập trung.​

Proteus vì thế không chỉ là một mẫu trực thăng mới mà là biểu tượng cho cách mạng hóa tư duy tác chiến trên biển của hải quân Anh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Cách London lựa chọn triển khai, đặt giới hạn cho hệ thống tự hành và phối hợp với đồng minh sẽ định hình không chỉ an ninh Bắc Đại Tây Dương, mà còn cả chuẩn mực sử dụng công nghệ tự động trong quân sự trong nhiều năm tới. Trong một thế giới nơi mọi xung đột đều gắn với thông tin, dữ liệu và tốc độ phản ứng, cuộc cách mạng thầm lặng trên bầu trời như Proteus có thể tạo ra những thay đổi sâu sắc hơn nhiều so với bề ngoài tưởng chừng chỉ là vài chiếc trực thăng không người lái.​