Chiếc hòm phiếu gỗ kể chuyện ngày dân tộc lần đầu cầm lá phiếu

Chiếc hòm gỗ sơn đỏ, kích thước nhỏ gọn, đặt lặng lẽ trong tủ kính Bảo tàng Lịch sử quốc gia, không ồn ào mà vẫn khiến nhiều người dừng lại thật lâu.​ Nó từng hiện diện trong một ngày đặc biệt cách đây tròn 80 năm: ngày 6-1-1946, khi cử tri huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình đi bỏ phiếu bầu Quốc hội khóa I của nước Việt Nam độc lập còn rất non trẻ.​

Trong mắt nhiều người trẻ hôm nay, một chiếc hòm phiếu gỗ có thể chỉ là một hiện vật cũ kỹ. Nhưng với những người làm bảo tàng và giới nghiên cứu, đó là nhân chứng vật chất hiếm hoi của cuộc bầu cử đầu tiên, nơi quyền lực nhà nước được xác lập bằng lá phiếu của nhân dân, chứ không còn chỉ bằng súng đạn và chiến khu.​ Chính vì vậy, việc chiếc hòm phiếu ấy còn tồn tại, được lưu giữ và giới thiệu công khai, mang ý nghĩa nhiều hơn một món đồ trưng bày: nó là bằng chứng rằng tinh thần dân chủ đã được lựa chọn như con đường chính danh để xây dựng nhà nước mới.​

Không gian trưng bày chuyên đề “Mùa xuân – Khởi nguồn thắng lợi” tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nơi hòm phiếu đang được giới thiệu, được tổ chức nhân kỷ niệm 80 năm Quốc hội Việt Nam, 85 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc và 96 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.​ Trong bối cảnh ấy, hòm phiếu Tuyên Hóa không đứng một mình; nó nằm trong một câu chuyện dài về cách một dân tộc vừa thoát khỏi ách thuộc địa đã cố gắng định hình thể chế bằng những cuộc bầu cử rộng rãi, dù điều kiện vật chất vô cùng thiếu thốn, chiến tranh luôn rình rập.​

Nhìn vào cấu tạo và dấu vết sử dụng trên hòm phiếu, người ta có thể hình dung phần nào hoàn cảnh của cuộc bầu cử năm 1946: vật liệu đơn sơ, đường nét mộc mạc, không có sự can thiệp của kỹ thuật chế tạo tinh xảo.​ Sự giản dị ấy tương phản với tầm vóc lịch sử của sự kiện mà nó phục vụ, cho thấy cách người Việt thời điểm đó ưu tiên tổ chức bầu cử trong điều kiện “có gì dùng nấy”, miễn sao dân có thể thực sự đi bỏ phiếu.​

Trong ký ức, cuộc bầu cử đầu tiên là hành trình đi bộ, chèo đò, băng rừng để kịp đến điểm bỏ phiếu, chứ không phải là câu chuyện tiện nghi, nhanh gọn như những lần bầu cử ngày nay.​ Đặt hòm phiếu gỗ Tuyên Hóa cạnh những câu chuyện ấy, có thể thấy rõ một tầng ý nghĩa khác: dân chủ không đến từ những phòng phiếu hiện đại, thùng phiếu kim loại hay hệ thống công nghệ, mà bắt đầu từ sự quyết tâm tổ chức bầu cử cho dân trong những điều kiện khắc nghiệt nhất.​

Với các nhà bảo tàng học, hòm phiếu này thuộc nhóm hiện vật “có một không hai” bởi nó gắn trực tiếp với sự kiện khởi đầu cho lịch sử Quốc hội Việt Nam.​ Việc hiện vật vẫn còn nguyên và được bảo tồn đến hôm nay cho thấy ý thức lưu trữ từ rất sớm: có người đã hiểu rằng, nếu không giữ lại những vật dụng tưởng như nhỏ bé, ký ức về cách dân chủ được kiến tạo trong những năm đầu độc lập sẽ rất dễ bị phai nhạt.​

Bối cảnh trưng bày hòm phiếu năm 2026 cũng khác xa bối cảnh nó xuất hiện lần đầu năm 1946.​ Trong một xã hội đã quen với các khái niệm bầu cử, ứng cử, hiệp thương, kiểm phiếu bằng các quy trình chặt chẽ, chiếc hòm phiếu gỗ trở thành đối trọng lịch sử, nhắc rằng những khái niệm ấy từng rất mới mẻ và phải được giải thích, vận động, thậm chí tranh thủ từng người dân.

Khi đến gần tủ kính, người xem hôm nay thường chăm chú đọc thông tin ngắn gọn về nguồn gốc, thời gian, địa điểm sử dụng hòm phiếu.​ Nhưng giá trị thực sự của nó không nằm hết ở dòng chú thích, mà ở chỗ nó buộc mỗi người tự đặt mình vào bối cảnh năm 1946: nếu là một cử tri lúc đó, với trình độ dân trí, với chiến tranh và thiếu thốn bao vây, ta sẽ hiểu thế nào về lá phiếu, về Quốc hội, về việc chọn người đại diện cho mình.​

Điều đáng chú ý là, trong kho tàng hiện vật về bầu cử Quốc hội, không phải địa phương nào cũng còn giữ được hòm phiếu của năm 1946.​ Sự “quý hiếm đặc biệt” của hòm phiếu Tuyên Hóa do vậy không chỉ nằm ở tuổi đời, mà còn ở chỗ nó đại diện cho một lớp hiện vật đã mất mát theo thời gian, chiến tranh, thiên tai, sự xuống cấp tự nhiên và cả những giai đoạn chưa coi trọng hoạt động lưu trữ.​

Nhìn từ góc độ nghiên cứu chính trị, chiếc hòm phiếu này giúp hình dung rõ hơn bước chuyển từ một nền cai trị thuộc địa sang thiết chế dân chủ nhân dân. Thay vì các sắc lệnh áp đặt từ một chính quyền ngoại bang, những quyết sách quan trọng dần đi qua một cơ quan quyền lực do dân bầu, mà cuộc bầu cử Quốc hội khóa I là điểm mốc, và hòm phiếu là vật dụng cụ thể hóa bước chuyển ấy.

Với công chúng trẻ, đặc biệt là sinh viên, học sinh thường xuyên đến bảo tàng, hòm phiếu gỗ cũng là “dụng cụ trực quan” giàu sức gợi hơn bất kỳ dòng niên biểu khô khan nào.​ Những chương trình giáo dục di sản có thể khai thác hiện vật này để kể câu chuyện về quyền công dân, về quá trình hình thành ý thức tham gia đời sống chính trị của người Việt, thay vì chỉ nhìn bầu cử như một thủ tục định kỳ.