Ba Lan bứt phá thành quốc gia số hàng đầu châu Âu

Ba Lan – Ba mươi năm trước, Ba Lan vẫn đối mặt với nhiều thách thức về kinh tế và công nghệ, song từ bước ngoặt năm 1989, quốc gia này đã kiên trì theo đuổi con đường chuyển đổi, từng bước thu hẹp khoảng cách với các nước Tây Âu phát triển hơn và ngày nay vươn lên hàng tiên phong về một số giải pháp số trong khu vực. Các nền tảng số do Ba Lan phát triển như cổng moje.cert.pl cho chứng nhận an toàn số, ứng dụng mObywatel cung cấp quyền truy cập di động vào dịch vụ công và hệ thống e-dowód cho căn cước số đã trở thành những trụ cột giúp nước này dẫn dắt xu thế xây dựng nhà nước số tại châu Âu. Chúng không chỉ đem lại sự tiện lợi trong tiếp cận tài liệu, thủ tục hành chính và tương tác với cơ quan công quyền, mà còn thể hiện cách Ba Lan khai thác công nghệ để thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và định ra chuẩn mực mới cho các quốc gia khác.​

Profil Zaufany (Hồ sơ tin cậy) được xem là bước đi lớn đầu tiên trên hành trình đó, với vai trò là định danh số cho phép công dân truy cập an toàn vào các dịch vụ công trực tuyến và ký tài liệu điện tử. Từ nền tảng này, người dân có thể làm việc với Cơ quan Bảo hiểm Xã hội, cơ quan thuế và nhiều cổng thông tin chính phủ khác mà không cần phải trực tiếp đến trụ sở, góp phần giảm tải cảnh xếp hàng và tạo tiền đề cho việc số hóa sâu rộng nền hành chính công. Dù không phải hoàn hảo về trải nghiệm người dùng, Profil Zaufany vẫn giúp xã hội nhanh chóng làm quen với hình thức xử lý hồ sơ qua mạng, đồng thời gợi mở ý tưởng đưa nhà nước số vào ngay trên điện thoại thông minh của mỗi công dân.​

Từ kinh nghiệm tích lũy với Profil Zaufany, Ba Lan phát triển mObywatel – ứng dụng di động chính thức của chính phủ được giới thiệu năm 2017 nhằm đưa toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ công vào một nền tảng duy nhất trong tầm tay người dùng. Những phiên bản đầu ban đầu chủ yếu tích hợp căn cước số và chỉ được chấp nhận tại một số cơ quan nhất định, khiến việc sử dụng trong đời sống, như xuất trình giấy tờ khi mua rượu, không tránh khỏi lúng túng, nhưng người dân các nhóm tuổi, kể cả người cao tuổi, đã nhanh chóng đón nhận và coi đây là công cụ quen thuộc.​

Cùng với thời gian, mObywatel liên tục được bổ sung những tính năng mới như đơn thuốc điện tử eRecepta, thẻ định danh số cho sinh viên, luật sư, nghị sĩ, người hưu trí, giấy phép lái xe điện tử, cũng như kênh tiếp nhận phản ánh môi trường, nhận cảnh báo, tra cứu tình trạng phương tiện và thông tin xử phạt. Từ ứng dụng này, công dân có thể đăng nhập vào các dịch vụ hành chính khác, trong đó có hệ thống thuế và Cơ quan Bảo hiểm Xã hội, qua đó đơn giản hóa đáng kể hành trình số của người dùng khi không phải ghi nhớ quá nhiều tài khoản hay cổng dịch vụ.​

Ngày 2/3/2023, dự luật công nhận giá trị pháp lý tương đương giữa tài liệu số trong mObywatel và căn cước bản giấy đã được trình lên Hạ viện và chính thức có hiệu lực từ 14/7/2023, đánh dấu bước ngoặt khi nhà nước sẵn sàng đặt niềm tin đầy đủ vào danh tính số. Ứng dụng sau đó tiếp tục mở rộng chức năng, trong đó có công cụ mStłuczka cho phép người dân khai báo tai nạn giao thông bằng hình thức điện tử, góp phần giảm bớt giấy tờ và rút ngắn thời gian xử lý vụ việc. Với gần 10 triệu người dùng, tương đương khoảng một phần ba dân số, mObywatel đã đưa người dân Ba Lan trở thành một trong những cộng đồng sử dụng giải pháp số tích cực nhất châu Âu và là nền tảng để nước này tiến tới các định danh số được công nhận trên toàn Liên minh châu Âu, mở đường cho việc di chuyển trong khối chỉ với giấy tờ điện tử.​

Song hành với ứng dụng di động, Ba Lan triển khai e-dowód – thế hệ thẻ căn cước mới từ tháng 3/2019, bên ngoài không khác nhiều so với thẻ truyền thống nhưng được gắn chip điện tử bên trong để biến nó thành công cụ định danh số đầy đủ. E-dowód vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng ngoại tuyến, vừa cho phép người dân đăng nhập an toàn vào các dịch vụ công và ký tài liệu điện tử có giá trị pháp lý mà không cần chứng chỉ thương mại riêng, nhờ đó khắc phục hạn chế về bảo mật của Profil Zaufany khi phải thực hiện các giao dịch yêu cầu chữ ký điện tử mức cao. Con chip trên thẻ lưu trữ dữ liệu số, được bảo vệ bằng mã PIN cá nhân và được thiết kế theo chuẩn eIDAS của Liên minh châu Âu, giúp e-dowód có thể tương thích với các hệ thống định danh điện tử ở các nước thành viên khác.​

Với người dân, e-dowód giúp đơn giản hóa mạnh mẽ các thủ tục từ xa, từ ký kết hợp đồng đến nộp hồ sơ hành chính, đặc biệt thuận tiện với những người sở hữu điện thoại hỗ trợ NFC để đọc thẻ trực tiếp. Dù không phải quốc gia đi đầu trong EU về định danh số, Ba Lan vẫn gây chú ý nhờ tốc độ phổ cập nhanh và khả năng kết hợp đa dạng chức năng trong một công cụ duy nhất, điều mà ngay cả một số nền kinh tế lớn trong khối còn gặp khó khăn.​

Ở chiều bảo đảm an ninh số, vai trò trung tâm thuộc về NASK – Mạng máy tính nghiên cứu và học thuật – cùng đội ứng cứu khẩn cấp máy tính CERT Polska, những đơn vị chịu trách nhiệm giám sát mối đe dọa trên không gian mạng, phân tích các phương thức tấn công và phát triển giải pháp bảo vệ người dùng. Họ không chỉ xử lý sự cố mà còn chủ động nâng cao nhận thức cộng đồng, cung cấp công cụ thực tiễn để cá nhân, doanh nghiệp tự bảo vệ mình trước nguy cơ tội phạm mạng ngày càng tinh vi.​