Vòng xoáy pháp lý vụ Việt kiều Mỹ đòi biệt thự nhờ bạn đứng tên

Việt Nam – Gần 17 năm theo đuổi các phiên tòa, những tưởng cánh cửa pháp lý đã khép lại với phần thắng nghiêng về ông Huỳnh Larry Hưng, Việt kiều Mỹ, thì bất ngờ ở “phút 89”, vụ tranh chấp căn biệt thự hơn 466 m2 gần sân bay Tân Sơn Nhất lại đứng trước nguy cơ quay về điểm xuất phát. Quyết định kháng nghị của VKSND Tối cao không chỉ làm chậm thêm hành trình đòi nhà của ông Hưng mà còn cho thấy sự phức tạp của các vụ nhờ đứng tên nhà đất, nhất là với người Việt ở nước ngoài.​

Theo hồ sơ, căn nhà số 10A đường Cửu Long, phường Tân Sơn Hòa, quận Tân Bình (cũ), được ông Hưng mua từ đầu những năm 1990, thời điểm người nước ngoài chưa được đứng tên sở hữu nhà ở tại Việt Nam. Ông nhờ bạn thân là vợ chồng ông Trần Ngọc Quế đứng tên hộ, sau đó khi gia đình ông Quế định cư ở Mỹ, quyền đứng tên tiếp tục được chuyển cho vợ chồng ông Huỳnh Quang Trung và bà Lê Thị Vựng. Trong nhiều năm, tài sản này được cho Công ty Amanda thuê, tiền thuê nhà do ông Trung quản lý.​

Năm 2006, ông Trung lập giấy xác nhận việc đứng tên giùm bạn, khẳng định căn nhà là tài sản của ông Hưng. Đến năm 2007, tại Văn phòng luật sư, ông Trung và bà Vựng tiếp tục ký bản tường trình, cam kết toàn bộ nhà đất tại 10A Cửu Long – kể cả phần diện tích ngoài giấy tờ đang xin hợp thức hóa – chỉ đứng tên giùm, khi ông Hưng yêu cầu sẽ sang tên lại, “không đòi hỏi bất cứ điều kiện gì”. Cùng lúc, vợ chồng này cũng xác nhận từng giữ 137.300 USD tiền thuê nhà do bên thuê chi trả.​

Bước ngoặt xảy ra sau khi ông Trung qua đời năm 2008. Bà Vựng từ chỗ cam kết giao trả chuyển sang không chấp nhận yêu cầu của ông Hưng, cho rằng căn nhà là tài sản của gia đình mình, được mua hợp pháp từ vợ chồng ông Quế. Tháng 5/2009, ông Hưng khởi kiện đòi lại nhà và rút yêu cầu đòi hơn 137.000 USD tiền thuê để tập trung vào tranh chấp quyền sở hữu.​

Trong quá trình giải quyết vụ án, bà Vựng ký hợp đồng tặng cho một phần căn nhà cho ba người con. Phía bị đơn lập luận đây là tài sản riêng của gia đình, được sang tên bằng các hợp đồng công chứng, và khẳng định không hề ký cam kết đứng tên giùm. Tuy nhiên, kết quả giám định chữ ký trong các văn bản cam kết đều cho thấy chữ ký là của bà Vựng.​

Qua nhiều lần xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, tòa án hai cấp đều nhận định ông Hưng là chủ sở hữu hợp pháp căn nhà, buộc bà Vựng và các con phải giao trả. Các bản án cũng không chấp nhận quan điểm cho rằng tài sản thuộc sở hữu gia đình bà Vựng, đồng thời bác bỏ các lập luận nhằm phủ nhận giá trị pháp lý của những giấy tờ cam kết đã ký. Trên cơ sở đó, cơ quan thi hành án ở TP HCM lên kế hoạch cưỡng chế, bàn giao nhà cho ông Hưng.​

Khi buổi cưỡng chế dự kiến diễn ra, VKSND Tối cao bất ngờ ra quyết định kháng nghị bản án phúc thẩm của TAND TP HCM và bản án sơ thẩm của TAND quận Tân Bình, đề nghị hủy cả hai để xét xử lại. Đây đã là lần thứ ba vụ việc bị kháng nghị, khiến hành trình đòi nhà kéo dài 17 năm của ông Hưng thêm bế tắc. Căn biệt thự được mô tả có diện tích khuôn viên hơn 466 m2, giá trị ước tính lên tới gần trăm tỷ đồng.​

Trong kháng nghị mới, VKSND Tối cao nhìn nhận việc tòa sơ thẩm và phúc thẩm chấp nhận yêu cầu khởi kiện, buộc trả nhà cho ông Hưng là “có căn cứ”, nhưng cho rằng quá trình giải quyết vụ án đã có những vi phạm tố tụng cần phải xem xét lại. Trước hết, phần diện tích tranh chấp hơn 466 m2 nhưng chỉ khoảng 117 m2 được cấp giấy chứng nhận, song tòa không đưa UBND có thẩm quyền tham gia tố tụng. Việc này bị cho là chưa phù hợp với tính chất phức tạp của hiện trạng đất, đặc biệt khi khuôn viên đã có nhiều thay đổi qua các thời kỳ.​

Ngoài ra, tòa các cấp bị nhận định là chưa đánh giá đầy đủ yêu cầu của phía bị đơn về “công sức bảo quản, gìn giữ tài sản”. Theo VKSND Tối cao, đáng lẽ tòa phải xem xét nội dung này trong cùng vụ án, thay vì tách thành vụ việc khác, bởi như vậy là không toàn diện, trái với án lệ số 02/2016 liên quan đến việc tính công sức trong các tranh chấp nhà đất có yếu tố nhờ đứng tên. VKS cũng lưu ý nếu công nhận toàn bộ diện tích 466 m2 cho ông Hưng mà không giải quyết lối đi cho phần đất phía trong thì có thể ảnh hưởng quyền lối đi theo Bộ luật Dân sự 2015.​

Về hiện trạng tài sản, cơ quan công tố tối cao cho rằng các tòa án chưa làm rõ, trong khi tài liệu thể hiện phần diện tích được công nhận chỉ hơn 117,4 m2. Phần còn lại trong khuôn viên 10A Cửu Long chưa được xác lập chủ quyền, lẽ ra chỉ nên tạm giao ông Hưng quản lý để làm thủ tục xin cấp giấy chứng nhận, thay vì công nhận sở hữu trọn vẹn. Đây là một trong những lý do khiến bản án bị đánh giá là “thiếu cơ sở và khó thi hành”.​

Phản hồi kháng nghị, ông Hưng cho rằng nhiều lập luận của VKSND Tối cao là không phù hợp. Theo ông, việc đăng ký biến động, cấp lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chỉ là thủ tục hành chính trong giao dịch dân sự, tòa không nhất thiết phải đưa cơ quan cấp giấy vào tham gia tố tụng, căn cứ hướng dẫn tại Công văn 64/2019 của TAND Tối cao. Về “công sức bảo quản tài sản”, ông viện dẫn chính các cam kết của vợ chồng ông Trung và bà Vựng, trong đó ghi rõ sẽ trả lại nhà, “không đòi hỏi bất cứ điều kiện gì”.​

Ông Hưng cũng chỉ ra rằng trong suốt quá trình tranh tụng, phía bà Vựng không đưa ra yêu cầu cụ thể nào về công sức đối với tài sản đứng tên giùm. Đối với diện tích đất, ông cho biết mình mua nhà đất từ năm 1992, với diện tích xây dựng được cấp phép hơn 117 m2, sân bao quanh hơn 251 m2. Khi đo vẽ lại, diện tích xây dựng thực tế lớn hơn 208 m2, phần tăng thêm đã được ghi nhận trong hợp đồng mua bán năm 1995 và kê khai nộp thuế trước bạ.​

Không chỉ dừng ở đó, ông còn mua thêm hai lô đất liền kề phía sau, tổng diện tích 249 m2, nâng quy mô khu đất lên khoảng 716 m2. Trong bản tường trình và cam kết năm 2007, vợ chồng ông Trung – bà Vựng cũng xác nhận toàn bộ nhà đất, kể cả phần diện tích ngoài chủ quyền đang xin hợp thức hóa, là tài sản đứng tên giùm cho ông Hưng. Quá trình giải quyết vụ án, do gia đình bà Vựng không hợp tác cho tòa vào đo vẽ, nên tòa phải sử dụng các bản vẽ do phía bị đơn cung cấp đã được kiểm tra nội nghiệp.​

Nhiều nội dung mà VKSND Tối cao đưa ra lần này từng được gia đình bà Vựng nêu trong đơn đề nghị kháng nghị trước đó gửi VKSND Cấp cao tại TP HCM và TAND Tối cao. Tuy nhiên, hai cơ quan này từng kết luận phán quyết của tòa sơ thẩm và phúc thẩm là “có căn cứ, đúng pháp luật”, không đủ cơ sở kháng nghị giám đốc thẩm. Việc VKSND Tối cao nay thay đổi quan điểm khiến vụ án có thể phải bắt đầu lại từ vòng sơ thẩm, kéo dài thời gian giải quyết thêm nhiều năm.​

“Tôi kiệt sức vì phải theo đuổi vụ án suốt 17 năm qua”, ông Hưng chia sẻ, lo ngại rằng nếu vụ án bị xử lại từ đầu, ông khó có thể chờ đến ngày chính thức nhận lại căn nhà mua từ hơn 30 năm trước. Với ông, câu chuyện nhờ bạn thân đứng tên nhà đất từ thời hệ thống pháp lý còn nhiều hạn chế đã biến thành hành trình kiện tụng dài dằng dặc, gắn với tuổi già và sức khỏe giảm sút.​

Từ góc độ xã hội, vụ việc này là lời nhắc nhở đắt giá về rủi ro khi nhờ người khác đứng tên tài sản, đặc biệt là nhà đất có giá trị lớn. Người Việt ở nước ngoài, trong đó có cộng đồng tại Đức hoặc người Đức gốc Việt, thường trông cậy vào người thân, bạn bè trong nước để mua bất động sản, nhất là khi gặp rào cản pháp lý hoặc thủ tục cư trú. Nếu chỉ dựa vào niềm tin, thỏa thuận miệng hoặc giấy tờ viết tay sơ sài, nguy cơ tranh chấp sau này là rất cao.​

Trong thực tế, không ít Việt kiều tại Đức chia sẻ từng nhờ người trong gia đình, bạn bè đứng tên nhà, đất hoặc tài khoản đầu tư tại Việt Nam. Khi quan hệ thay đổi, hoặc người đứng tên qua đời, ly hôn, phá sản, tài sản dễ bị lẫn vào khối tài sản chung, kéo theo tranh chấp phức tạp, khó chứng minh trước tòa. Ngay cả khi có giấy cam kết, nếu soạn thảo không chặt chẽ, không được lập tại tổ chức hành nghề luật sư hoặc công chứng, việc bảo vệ quyền lợi cũng gặp nhiều trở ngại.​

​