Vì sao con cái thường sống lâu hơn con đực?

World – Ở nhiều loài động vật có vú, trong đó có con người, con cái thường có tuổi thọ cao hơn con đực, nhưng “sống lâu hơn” không đồng nghĩa với “khỏe mạnh hơn”. Các nghiên cứu nhân khẩu học tiến hóa trên hàng trăm loài cho thấy xu hướng này đặc biệt rõ rệt trong môi trường tự nhiên, nơi con đực chịu nhiều áp lực cạnh tranh, giao đấu và rủi ro tử vong sớm hơn.

Ở voi châu Phi, voi cái có thể sống tới khoảng 60 năm trong khi voi đực hiếm khi vượt quá 40 năm, phần lớn do lối sống đơn độc, di chuyển nhiều và thường xuyên giao tranh để giành bạn tình. Ở nai sừng tấm, con cái cũng có thể sống lâu gấp đôi con đực, với tuổi thọ trung bình 17–22 năm, phản ánh cái giá phải trả của cạnh tranh sinh sản ở giới đực.

Yếu tố di truyền được xem là một trong những căn nguyên quan trọng tạo nên khác biệt tuổi thọ giữa hai giới. Ở động vật có vú, con đực mang cặp nhiễm sắc thể XY nên dễ “bộc lộ” các đột biến lặn bất lợi trên nhiễm sắc thể X, cộng với tác động của hormone testosterone làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến chúng dễ mắc bệnh và tử vong sớm hơn.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học cho rằng chọn lọc tình dục và sự “đánh đổi vòng đời” mới là cơ chế sâu xa hơn. Những đặc điểm giúp con đực tăng cơ hội giao phối – như cơ thể to lớn, sừng nhọn, bờm dày hay hành vi giao chiến dữ dội – đồng thời làm tăng nguy cơ chấn thương, tiêu hao năng lượng, từ đó rút ngắn tuổi thọ.

Ở loài người, phụ nữ trung bình cũng sống lâu hơn nam giới, như tại Nhật Bản nữ giới có thể đạt tuổi thọ hơn 87 năm trong khi nam giới khoảng 81 năm. Tuy vậy, sự chênh lệch này vẫn nhỏ hơn so với nhiều loài linh trưởng khác, có thể do mức độ cạnh tranh giành bạn tình ở người đã giảm so với tinh tinh hay khỉ đột, nơi con cái có thể sống lâu hơn con đực tới 10 năm.

Điều thú vị là ở chim, bức tranh gần như đảo ngược: phần lớn loài có con đực sống lâu hơn con cái. Phân tích trên 648 loài chim cho thấy khoảng 68% loài có tuổi thọ trung bình của con đực cao hơn khoảng 5%, và ngoài tự nhiên khoảng cách này thậm chí vượt quá 25%.

Sự khác biệt này liên quan tới hệ nhiễm sắc thể giới tính ngược lại so với thú: ở chim, con cái mang cặp ZW nên dễ chịu rủi ro di truyền hơn, trong khi con đực là ZZ. Bên cạnh đó, gánh nặng sinh sản đặt nặng lên chim mái – từ sản xuất trứng, ấp trứng đến chăm con – khiến cơ thể nhanh suy kiệt, rút ngắn tuổi thọ.

Trong thế giới côn trùng và các nhóm động vật khác, bức tranh tuổi thọ giữa hai giới càng đa dạng. Ở một số loài bướm đêm, phù du, con cái thường chết sớm ngay sau khi đẻ trứng, còn con đực sống lâu hơn; ngược lại, ở các loài xã hội như kiến hay ong, ong chúa và kiến chúa là con cái lại sống lâu vượt trội so với con đực.

Ở ong mật, ong chúa có thể sống tới hàng chục năm, trong khi ong đực chỉ tồn tại vài tuần, phần vì ong chúa được cả đàn bảo vệ và không phải trực tiếp đối mặt với hiểm nguy hay tìm kiếm thức ăn. Ở lưỡng cư và bò sát, xu hướng cũng phụ thuộc từng loài: ếch đực có thể chết sớm do mất sức khi kêu gọi bạn tình và đánh nhau, trong khi ếch cái đôi khi lại kiệt sức vì sản xuất trứng liên tục.

Dù ở nhiều loài, con cái có tuổi thọ dài hơn, điều đó không đồng nghĩa với chất lượng sống cuối đời tốt hơn. Ở người, phụ nữ thường trải qua nhiều năm tuổi già với sức khỏe suy giảm do bệnh mạn tính, loãng xương hay sa sút trí tuệ; tương tự, ở động vật, con cái có thể sống thêm nhiều năm nhưng trong tình trạng suy yếu thể chất hoặc mất khả năng sinh sản, cho thấy “lợi thế sống lâu” luôn đi kèm cái giá về sức khỏe.