Trung tâm thương mại trên Hoàng Sa: phép thử mới cho môi trường khu vực

Trung Quốc – Việc Trung Quốc khai trương trung tâm thương mại trên đảo Phú Lâm thuộc quần đảo Hoàng Sa không chỉ là một động thái kinh tế đơn thuần, mà là bước đi tiếp theo trong chuỗi hành động nhằm củng cố kiểm soát thực tế tại khu vực tranh chấp, đặt ra nhiều thách thức pháp lý và an ninh đối với Việt Nam và khu vực.​

Theo thông tin công bố, hoạt động khai trương trung tâm thương mại được phía Trung Quốc tổ chức trên đảo Phú Lâm, nơi Bắc Kinh đã tiến hành xây dựng, mở rộng và quân sự hóa trong nhiều năm qua. Đây là phần lãnh thổ thuộc quần đảo Hoàng Sa mà Việt Nam khẳng định chủ quyền dựa trên chứng cứ lịch sử và cơ sở pháp lý phù hợp với luật pháp quốc tế.​

Lâu nay, các bước đi hành chính, dân sự và kinh tế như lập “thành phố Tam Sa”, xây dựng cơ sở hạ tầng, đưa dân ra sinh sống hay nay là trung tâm thương mại đều được xem như cách tạo dựng “sự đã rồi” trên thực địa. Đưa hoạt động thương mại – dịch vụ vào khu vực tranh chấp có thể khiến dư luận bên ngoài nhìn đây như một không gian “ổn định, bình thường hóa”, trong khi nền tảng pháp lý về chủ quyền vẫn bị tranh cãi gay gắt.​

Phản ứng của Việt Nam lần này vẫn nhất quán với lập trường nhiều năm qua: khẳng định có đầy đủ chứng cứ lịch sử và cơ sở pháp lý để xác lập chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa, đồng thời tuyên bố mọi hoạt động của nước ngoài tại đây nếu không có sự cho phép của Việt Nam đều là phi pháp và vô giá trị. Lập luận này nhấn mạnh yếu tố pháp lý quốc tế, cho thấy Hà Nội coi mặt trận luật pháp là công cụ then chốt để đối phó với những bước đi đơn phương trên biển.​

Từ góc độ an ninh – chiến lược, việc đưa thêm các hoạt động thương mại, dịch vụ vào khu vực có vị trí án ngữ tuyến hàng hải và quân sự quan trọng như Hoàng Sa có thể làm dày thêm sự hiện diện lâu dài của Trung Quốc. Càng nhiều hạ tầng dân sự gắn kết với lưới hậu cần quân sự, khả năng sử dụng “song dụng” (vừa dân sự, vừa quân sự) càng lớn, khiến cấu trúc an ninh trên Biển Đông thêm phức tạp và tạo áp lực mới với các nước trong khu vực.​

Một điểm đáng chú ý là chiến thuật “phi quân sự hóa bề ngoài” nhưng quân sự hóa trên thực chất, thông qua việc đan xen cơ sở dân sự như cảng, sân bay, trung tâm dịch vụ với lực lượng chấp pháp và quân sự. Trong bối cảnh đó, trung tâm thương mại không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng đơn thuần mà còn tạo dòng người, dòng hàng, tiếp thêm lý cớ duy trì hiện diện liên tục, từ đó tác động đến nhận thức quốc tế về tình trạng kiểm soát tại Hoàng Sa.​

Với Việt Nam, vấn đề cấp thiết đặt ra là vừa kiên định lập trường chủ quyền, vừa duy trì môi trường hòa bình và kiểm soát rủi ro xung đột. Phản đối ngoại giao rõ ràng, kịp thời là bước đầu, nhưng đi kèm cần là sự kết hợp giữa ngoại giao đa phương, vận dụng luật pháp quốc tế và tăng cường hợp tác với các đối tác có lợi ích gắn với tự do hàng hải, thượng tôn pháp luật trên biển.​

Trên bình diện khu vực, những động thái như khai trương trung tâm thương mại trên Hoàng Sa cho thấy Biển Đông khó có thể “nguội lạnh” trong thời gian tới. Mỗi bước đi nhằm thay đổi hiện trạng, dù được bọc trong lớp vỏ kinh tế, đều có nguy cơ đẩy căng thẳng tranh chấp chủ quyền biển đảo giữ hai nước lên một nấc mới nếu không được xử lý bằng đối thoại, cơ chế quản lý xung đột và sự tôn trọng các quy tắc chung.​

Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam duy trì tiếng nói kiên định về chủ quyền, đồng thời thúc đẩy các nỗ lực xây dựng Bộ quy tắc ứng xử (COC) hiệu lực, ràng buộc và phù hợp luật pháp quốc tế trở thành yêu cầu cấp thiết. Các diễn biến tại Hoàng Sa hiện nay sẽ là thước đo quan trọng cho mức độ cam kết của các bên đối với mục tiêu giữ Biển Đông thành vùng biển hòa bình, ổn định và hợp tác.​