Thuật toán mở và canh bạc Grok của Elon Musk​

Hoa Kỳ – Việc Elon Musk tuyên bố sẽ công khai định kỳ toàn bộ mã nguồn thuật toán đề xuất nội dung và quảng cáo của X cho thấy nền tảng này đang rơi vào cơn khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng sau bê bối Grok tạo ảnh khiêu dâm tràn lan. Trong vòng 7 ngày, X dự kiến công bố bản cập nhật thuật toán đầu tiên và sau đó lặp lại mỗi 4 tuần kèm ghi chú giải thích các thay đổi, như một nỗ lực vừa trấn an cơ quan quản lý, vừa trấn an người dùng.​

Từ góc nhìn quản trị nền tảng, đây là bước đi hiếm thấy trong ngành mạng xã hội vốn luôn bảo vệ “hộp đen thuật toán” như lợi thế cạnh tranh sống còn. Tuy nhiên, X lúc này không còn nhiều lựa chọn sau khi phải đối mặt với một loạt sức ép: từ yêu cầu của Ủy ban châu Âu buộc bảo toàn toàn bộ dữ liệu liên quan thuật toán và nội dung bất hợp pháp tới cuối năm 2026, tới các cuộc điều tra ở Pháp về cáo buộc thiên lệch và khai thác dữ liệu người dùng không minh bạch. Trong bối cảnh đó, “tự nguyện mở mã nguồn” cũng đồng thời là cách đi trước một bước trước khi các nghĩa vụ minh bạch bị siết chặt hơn bằng luật.​

Nhưng minh bạch thuật toán không đồng nghĩa với minh bạch trách nhiệm. Ngay cả khi nhà nghiên cứu hay cơ quan quản lý có thể đọc từng dòng mã, câu hỏi cốt lõi vẫn là cơ chế nào buộc X phải sửa sai khi phát hiện thiên lệch, lỗ hổng hay thiết kế tối ưu hóa gây hại cho cộng đồng. Vấn đề không chỉ là “cho xem” mà là chấp nhận một chuẩn mực giải trình mới, nơi thuật toán trở thành đối tượng đối thoại và giám sát công khai.​

Cú nổ khiến mọi việc leo thang lại đến từ chính Grok – chatbot AI được Musk kỳ vọng là vũ khí cạnh tranh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Khả năng tạo ảnh khiêu dâm, bao gồm cả hình ảnh liên quan phụ nữ và trẻ vị thành niên, đã bị lợi dụng và lan truyền trên X, biến Grok từ một tính năng thất bại về kiểm duyệt thành biểu tượng cho mặt tối của AI tạo sinh. xAI sau đó phải hạn chế tính năng tạo ảnh của Grok chỉ cho người dùng trả phí, gắn với gói đăng ký hàng năm gần 400 USD, giải pháp có thể giảm khối lượng nội dung độc hại nhưng cũng bị nghi ngờ là phản ứng “chữa cháy” hơn là thay đổi cấu trúc kiểm soát rủi ro.​

Sức ép chính trị và pháp lý dồn đến từ nhiều hướng. Tại Anh, Thủ tướng Keir Starmer để ngỏ khả năng cấm X, trong khi cơ quan quản lý Ofcom được thúc giục sử dụng quyền phạt nặng hoặc chặn dịch vụ nếu X không kiểm soát được nội dung khiêu dâm do AI tạo ra. Ở Pháp, Arcom và cơ quan công tố xem xét liệu X có tuân thủ Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) khi để nội dung do Grok tạo ra lan rộng, còn Ủy ban châu Âu đã phạt X 120 triệu euro vì vi phạm nghĩa vụ minh bạch và đang tiếp tục điều tra.​

Tác động xã hội của khủng hoảng Grok vượt xa phạm vi một nền tảng. Các chính trị gia Thụy Điển phẫn nộ trước thông tin hình ảnh gợi dục liên quan nữ phó thủ tướng được tạo bởi AI, cho thấy khả năng deepfake có thể tấn công trực diện vào đời sống chính trị. Cơ quan bảo vệ dữ liệu Ý cảnh báo việc dùng AI để tạo hình ảnh “cởi đồ” không có sự đồng thuận có thể cấu thành tội hình sự, đặt ranh giới mới giữa ứng dụng công nghệ và tội phạm.​

Ở châu Á, Indonesia lựa chọn biện pháp mạnh nhất: tạm thời chặn hoàn toàn Grok với lý do bảo vệ nhân phẩm và an ninh công dân, đồng thời triệu tập đại diện X để chất vấn. Ấn Độ và Malaysia gửi thông báo chính thức yêu cầu gỡ bỏ nội dung khiêu dâm và đe dọa chế tài theo luật truyền thông, báo hiệu các nước mới nổi sẵn sàng áp dụng biện pháp cứng rắn khi cảm thấy giá trị văn hóa và đạo đức xã hội bị đe dọa.​

Ở trung tâm mọi tranh cãi là quyền lợi của người dùng cá nhân – đặc biệt là phụ nữ và trẻ vị thành niên – vốn gánh chịu rủi ro lớn nhất từ cơn sốt AI tạo sinh. Một hình ảnh khiêu dâm giả mạo có thể được tạo trong vài giây nhưng truy vết, gỡ bỏ và khắc phục hậu quả gần như bất khả thi, kéo theo tổn hại lâu dài về tâm lý, danh dự và sự nghiệp mà chưa có cơ chế bồi thường tương xứng.​

Trong bối cảnh đó, tuyên bố của Elon Musk rằng bất cứ ai dùng Grok để tạo nội dung bất hợp pháp sẽ bị xử lý như người tự tải nội dung bất hợp pháp lên khó có thể xóa bỏ áp lực trách nhiệm đặt lên X và xAI. Khi chính thiết kế sản phẩm, thuật toán đề xuất và mô hình kinh doanh khuyến khích nội dung gây sốc, nền tảng khó có thể đẩy hết trách nhiệm sang người dùng cuối.​

Canh bạc mà Musk đang chơi là kết hợp hai hướng đi tưởng như mâu thuẫn: đẩy mạnh phát triển AI để tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời mở mã nguồn thuật toán và chấp nhận mức độ giám sát chưa từng có. Nếu kiểm soát được nội dung độc hại và chứng minh mô hình quản trị mới hoạt động, X có thể trở thành hình mẫu cho một thế hệ nền tảng minh bạch hơn. Nhưng nếu thất bại, chính sự minh bạch đó sẽ khiến mọi sai lầm bị phơi bày rõ ràng hơn, kéo theo án phạt nặng, nguy cơ cấm cửa và sự xói mòn niềm tin khó cứu vãn.​