Pháp bật “lá chắn” mới trước nguy cơ khủng bố sinh học

CH Pháp – Việc Pháp cấp phép lưu hành Ricimed – thuốc giải độc chuyên biệt cho ricin – cho thấy các nước phát triển đang coi khủng bố sinh học là một kịch bản an ninh không còn mang tính giả định mà cần được chuẩn bị như với vũ khí hóa học hay hạt nhân. Quyết định này không chỉ là một bước tiến khoa học, mà còn phản ánh sự dịch chuyển trong cách hoạch định chiến lược an ninh quốc gia và an ninh y tế công cộng.​

Ricimed và “mặt trận” ricin

Ricin là độc tố được xếp vào nhóm chất có khả năng bị lợi dụng trong các âm mưu khủng bố vì dễ chiết xuất từ hạt thầu dầu, khó phát hiện và liều gây chết rất nhỏ, từng nhiều lần bị các cơ quan an ninh phương Tây cảnh báo trong các báo cáo về nguy cơ khủng bố sinh học. Ricin nguy hiểm hơn cyanide, có thể gây tử vong nhanh qua đường hít, nuốt hoặc tiêm, khiến bất kỳ kịch bản tấn công nào cũng đe dọa gây ra số nạn nhân lớn trong thời gian ngắn.​

Trong bối cảnh đó, Ricimed – thuốc giải độc dựa trên kháng thể đa dòng, dùng truyền tĩnh mạch – được Pháp cấp phép lưu hành nội địa được xem là “mũi nhọn” đầu tiên nhằm vào một tác nhân độc tố cụ thể. Thuốc có phổ tác dụng rộng, được thiết kế để can thiệp sớm sau phơi nhiễm, giúp trung hòa độc tố trong máu, giảm nguy cơ suy tạng và tử vong hàng loạt.​

“Công nghiệp an ninh sinh học” trỗi dậy

Ricimed là sản phẩm của Fabentech – doanh nghiệp công nghệ sinh học đặt trụ sở tại Lyon, phát triển với sự hỗ trợ trực tiếp của Bộ Quốc phòng Pháp, Tổng cục Trang bị quốc phòng và Cục Quân y. Việc một loại thuốc giải độc đặc thù được nuôi dưỡng từ ngân sách quốc phòng cho thấy ranh giới giữa y tế, công nghiệp dược và lĩnh vực quốc phòng – an ninh ngày càng xóa nhòa trong kỷ nguyên rủi ro phi truyền thống.​

Theo lãnh đạo Fabentech, giấy phép lưu hành cho phép công ty hiện thực hóa các hợp đồng trị giá khoảng 20 triệu euro đã ký với nhiều chính phủ châu Âu và Ủy ban châu Âu, đồng thời mở đàm phán với đối tác tại Trung Đông, châu Á và châu Mỹ. Thị trường giải pháp chống khủng bố sinh học vì thế đang dần hình thành như một phân khúc chuyên biệt, nơi chỉ một số ít công ty Mỹ và châu Âu đủ năng lực tham gia.​

Từ dự án phòng thí nghiệm đến “lá chắn” quốc gia

Trước khi được cấp phép chính thức, Fabentech đã cung cấp hàng nghìn liều Ricimed dạng thử nghiệm cho các “khách hàng đặc thù”, mang lại doanh thu 3-4 triệu euro. Đây là giai đoạn nhiều nước và tổ chức quốc tế âm thầm xây dựng kho dự trữ chiến lược, thử nghiệm mô hình ứng phó khẩn cấp nếu xảy ra tấn công bằng ricin.​

Fabentech được thành lập từ năm 2009 và đã rót khoảng 40 triệu euro cho nghiên cứu – phát triển, đến năm 2024 nhận thêm 20 triệu euro từ Ngân hàng Đầu tư châu Âu trong khuôn khổ chương trình HERA Invest của Liên minh châu Âu. Điều này cho thấy Liên minh châu Âu không chỉ đặt vấn đề an ninh sinh học ở mức cảnh báo chính trị, mà còn biến nó thành chương trình đầu tư dài hạn, có cơ chế tài chính riêng, tương tự cách châu Âu từng làm với vaccine trong đại dịch.​

Tham vọng vượt ra ngoài ricin

Ricimed mới chỉ là bước khởi đầu trong danh mục sản phẩm mà Fabentech nhắm tới. Công ty hiện vận hành cơ sở sản xuất tại Saint-Priest, miền Đông nước Pháp, và đang huy động vốn mới dự kiến vào năm 2026 để phát triển các liệu pháp tiếp theo. Theo ban lãnh đạo, doanh nghiệp đang nghiên cứu thêm bốn loại thuốc điều trị mới, trong đó có hai loại tập trung vào các virus mới nổi có tỷ lệ tử vong cao – nhóm tác nhân được xem là “ứng viên” hàng đầu trong các kịch bản khủng bố sinh học hoặc dịch bệnh bùng phát đột ngột.​

Việc xây dựng một “pipeline” sản phẩm đa dạng như vậy cho thấy Fabentech không muốn dừng ở ngách ricin mà đang hướng đến vị thế nhà cung cấp giải pháp an ninh sinh học tổng thể, từ độc tố đến virus. Nếu kế hoạch doanh thu khoảng 20 triệu euro ngay trong năm Ricimed được cấp phép trở thành hiện thực, mô hình kết hợp vốn quốc phòng, vốn châu Âu và hợp đồng chính phủ nhiều bên có thể trở thành khuôn mẫu cho các doanh nghiệp an ninh sinh học khác.​

Góc nhìn từ châu Âu đến thế giới

Châu Âu thời gian qua liên tục siết chặt chính sách phòng thủ trước các mối đe dọa phi truyền thống, từ tấn công mạng, phá hoại hạ tầng năng lượng cho tới khủng bố sinh học. Ricimed – với các hợp đồng đã ký với nhiều chính phủ châu Âu và Ủy ban châu Âu – đang dần trở thành một mảnh ghép trong bức tranh bảo đảm khả năng chống chịu trước thảm họa sinh học quy mô lớn.​

Tầm nhìn đó không giới hạn ở biên giới châu Âu. Fabentech đang tích cực tìm đối tác tại Trung Đông, châu Á, châu Mỹ – những khu vực có nhiều điểm nóng xung đột, bất ổn chính trị, nơi rủi ro lạm dụng tác nhân sinh học luôn thường trực. Khi các quốc gia này xây dựng kho dự trữ thuốc giải độc và năng lực ứng phó, cán cân răn đe đối với các nhóm khủng bố sinh học cũng có thể thay đổi, bởi chi phí chính trị và hiệu quả thực tế của một cuộc tấn công sẽ không còn “một chiều” như trước.​

Hàm ý cho năng lực ứng phó của các nước đang phát triển

Sự kiện Pháp cấp phép Ricimed đặt ra câu hỏi không nhỏ cho các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam: nếu xảy ra sự cố liên quan đến tác nhân như ricin, nguồn thuốc giải độc sẽ đến từ đâu và chuỗi cung ứng có được đảm bảo hay không. Trong tình huống thị trường bị chi phối bởi vài doanh nghiệp lớn tại Mỹ và châu Âu, các nước thu nhập trung bình rất dễ bị đặt vào thế phụ thuộc nếu không chủ động tham gia từ sớm vào mạng lưới hợp tác, chuyển giao công nghệ hoặc hợp đồng khung dài hạn.

Việt Nam những năm gần đây đã chú trọng hơn đến an ninh sinh học, từ xử lý chất độc da cam đến tăng cường năng lực phòng thí nghiệm an toàn sinh học, song năng lực phát triển thuốc giải độc và liệu pháp chống khủng bố sinh học chuyên biệt vẫn còn khoảng cách lớn so với các trung tâm công nghệ sinh học hàng đầu. Trong bối cảnh đó, những sản phẩm như Ricimed không chỉ là tin tức về một loại thuốc mới, mà còn là lời nhắc về nhu cầu xây dựng chiến lược dài hạn: từ khung pháp lý, đầu tư nghiên cứu, liên kết quốc tế, tới việc định hình ngành công nghiệp an ninh sinh học trong nước.​

Từ phòng thủ thụ động sang chủ động răn đe

Khi một quốc gia sở hữu kho thuốc giải độc đủ lớn, hệ thống giám sát dịch tễ nhạy, khả năng triển khai nhanh tại hiện trường, hiệu quả của tấn công sinh học bằng ricin sẽ giảm đáng kể. Điều đó không loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa, nhưng làm giảm sức hấp dẫn của loại vũ khí này trong tính toán của các nhóm cực đoan.​

Ricimed, ở góc độ đó, là biểu tượng của sự chuyển dịch từ thế phòng thủ thụ động – chỉ phản ứng khi sự cố đã xảy ra – sang cách tiếp cận chủ động răn đe: công khai cho thấy hệ thống y tế – quốc phòng đã có phương tiện can thiệp, sẵn sàng đối phó với kịch bản xấu nhất. Khi nhiều nước cùng tham gia cuộc đua chuẩn bị này, khủng bố sinh học sẽ khó còn là “lá bài tẩy” đủ sức gây hỗn loạn như trong các kịch bản đen tối từng được phác họa cách đây một, hai thập kỷ.​