Nhật Bản thử nghiệm khai thác đất hiếm ở độ sâu 6.000m

Nhật Bản – Chính phủ Nhật Bản vừa công bố đã thu hồi thành công trầm tích chứa đất hiếm từ độ sâu khoảng 6.000m dưới đáy đại dương, trong khuôn khổ một nhiệm vụ thử nghiệm ngoài khơi Thái Bình Dương. Đây được xem là bước đi quan trọng trong chiến lược tự chủ nguồn cung các nguyên tố chiến lược, giữa bối cảnh cạnh tranh địa chính trị và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.​

Theo thông tin do Chính phủ Nhật Bản công bố ngày 2-2, mẫu trầm tích được lấy lên từ đáy biển bởi tàu khoan khoa học biển sâu Chikyu, con tàu chuyên dụng cho các chương trình nghiên cứu địa chất và tài nguyên dưới đáy đại dương. Đây là lần đầu tiên một quốc gia khẳng định khai thác được trầm tích giàu đất hiếm ở độ sâu tới 6.000m, vượt xa độ sâu của nhiều dự án khai thác ngoài khơi hiện nay.​

Người phát ngôn chính phủ Kei Sato cho biết các mẫu vật hiện được chuyển về để phân tích chi tiết, trong đó trọng tâm là xác định hàm lượng chính xác của các nguyên tố đất hiếm tồn tại trong trầm tích. Ông đánh giá việc thu hồi mẫu thành công là “một thành tựu có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh kinh tế cũng như sự phát triển toàn diện của ngành hàng hải” của Nhật Bản.​

Tàu Chikyu được mô tả là nền tảng chủ lực cho tham vọng vươn ra biển sâu của Nhật Bản, với khả năng khoan thăm dò ở độ sâu vượt xa các giàn khoan dầu khí thông thường. Trong nhiệm vụ lần này, con tàu đã rời cảng từ tháng trước, tiến về khu vực đảo Minami Torishima trên Thái Bình Dương, nơi được đánh giá là một trong những “kho” đất hiếm lớn nhất thế giới còn chưa được khai thác thương mại.​

Khu vực xung quanh đảo Minami Torishima nằm trọn trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản và từ nhiều năm nay đã được giới khoa học nước này quan tâm. Các khảo sát trước đó ước tính khu vực này có thể chứa hơn 16 triệu tấn đất hiếm, tương đương trữ lượng lớn thứ ba toàn cầu theo nhật báo kinh doanh Nikkei, mở ra triển vọng giúp Nhật Bản giảm mạnh sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.​

Không chỉ dồi dào về khối lượng, tầng trầm tích dưới đáy biển quanh Minami Torishima được cho là đặc biệt giàu một số nguyên tố có ý nghĩa chiến lược trong kỷ nguyên công nghệ số. Các báo cáo nêu rõ khu vực này có lượng dysprosium đủ dùng trong khoảng 730 năm và yttrium đủ dùng trong khoảng 780 năm dựa trên mức tiêu thụ hiện tại, nếu có thể khai thác với quy mô công nghiệp.​

Dysprosium là một nguyên tố đất hiếm được sử dụng trong các loại nam châm vĩnh cửu cường độ cao, thành phần không thể thiếu trong động cơ xe điện, tuabin gió, ổ cứng và nhiều thiết bị điện tử hiện đại. Yttrium được ứng dụng rộng rãi trong công nghệ laser, vật liệu phát quang và một số loại gốm chịu nhiệt, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất thiết bị y tế, viễn thông và công nghiệp quốc phòng.​

Tuy vậy, từ thành công thử nghiệm đến khai thác thương mại còn là một chặng đường dài, khi Nhật Bản phải chứng minh được tính khả thi về kinh tế cũng như xử lý bài toán môi trường biển sâu. Các chuyên gia trong nước từng cảnh báo hoạt động khai thác trầm tích ở độ sâu hàng nghìn mét có thể gây xáo trộn hệ sinh thái đáy biển, đòi hỏi khung quy định chặt chẽ và công nghệ giảm thiểu tác động.​

Nỗ lực tiến ra biển sâu của Tokyo diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc, nhà cung cấp đất hiếm lớn nhất thế giới, ngày càng siết chặt kiểm soát xuất khẩu mặt hàng này. Các biện pháp cấp phép, hạn chế và kiểm soát chặt chẽ hơn đối với một số nguyên tố chiến lược từ Bắc Kinh đã khiến những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nguồn cung Trung Quốc, trong đó có Nhật Bản, lo ngại về rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng.​

Căng thẳng song phương càng tăng nhiệt sau những phát biểu cứng rắn của giới lãnh đạo Nhật Bản về vấn đề an ninh khu vực. Thủ tướng Takaichi Sanae vào tháng 11 năm ngoái từng nhấn mạnh khả năng Tokyo có thể đáp trả bằng biện pháp quân sự nếu Đài Loan bị tấn công, tuyên bố lập tức vấp phải phản ứng gay gắt từ Bắc Kinh.​

Trong bối cảnh đó, việc chủ động tìm kiếm và phát triển các nguồn đất hiếm nằm trong vùng biển thuộc quyền tài phán của mình được xem là một phần của chiến lược củng cố “lá chắn” an ninh kinh tế của Tokyo. Nếu những bước thử nghiệm tại khu vực Minami Torishima được triển khai trơn tru, Nhật Bản có thể tiến gần hơn tới mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm ổn định, ít bị chi phối bởi biến động chính trị bên ngoài.​

Các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản cũng kỳ vọng dự án biển sâu sẽ tạo động lực mới cho ngành công nghiệp hàng hải và công nghệ khoan thăm dò, từ thiết kế tàu chuyên dụng, hệ thống khoan, đến robot làm việc ở đáy biển. Công nghệ và kinh nghiệm tích lũy từ những dự án tiên phong như vậy, nếu thành công, có thể giúp Nhật Bản chiếm lợi thế trong một lĩnh vực khai thác tài nguyên còn tương đối mới mẻ trên thế giới.​

Dù vậy, Tokyo hiện chưa đưa ra lộ trình cụ thể cho việc thương mại hóa nguồn đất hiếm dưới đáy biển, khi cần thêm thời gian đánh giá kỹ các rủi ro và chi phí. Trong ngắn hạn, thành công của đợt thử nghiệm với tàu Chikyu chủ yếu mang ý nghĩa chứng minh năng lực kỹ thuật và khẳng định quyết tâm chiến lược, hơn là tạo ra nguồn cung mới ngay lập tức cho thị trường.​

Giới quan sát nhận định việc Nhật Bản thông báo rộng rãi về thành tựu biển sâu lần này cũng là một thông điệp gửi tới các đối tác và đối thủ rằng Tokyo không chấp nhận bị động trong cuộc cạnh tranh tài nguyên công nghệ. Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng và số hóa diễn ra trên toàn cầu, ai kiểm soát được nguồn cung các nguyên tố đất hiếm sẽ có ưu thế đáng kể trong những ngành công nghiệp mũi nhọn của thế kỷ 21.