Nguy cơ ung thư dạ dày từ vi khuẩn HP ở người Việt

Việt Nam – Tỷ lệ nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) tại Việt Nam hiện ước tính khoảng 70,3% dân số, thuộc nhóm cao nhất khu vực và kéo theo số ca ung thư dạ dày mới đứng đầu Đông Nam Á. Tại hội nghị khoa học thường niên Bệnh viện Đa khoa Tâm Trí Sài Gòn ngày 28/3, ThS.BS.CK2 Hứa Thị Tú Anh (Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch) cho biết cả tỷ lệ nhiễm HP lẫn tỷ lệ mắc mới ung thư dạ dày ở Việt Nam đều vượt nhiều nước lân cận. Ngay từ năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp HP vào nhóm tác nhân gây ung thư loại một, tức có bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ với ung thư ở người.

Nhiễm HP thường khởi đầu âm thầm với viêm dạ dày mạn tính không triệu chứng, chiếm khoảng 70% trường hợp, khiến nhiều người hoàn toàn không biết mình đang mang vi khuẩn. Qua thời gian, một bộ phận bệnh nhân tiến triển thành loét dạ dày – tá tràng, chiếm khoảng 15–20%, gây đau bụng, khó tiêu, xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày nếu không được điều trị. Nguy hiểm hơn, khoảng 1% người nhiễm có thể chuyển sang ung thư dạ dày, song cần lưu ý HP gần như luôn gây phản ứng viêm trong niêm mạc dạ dày, kể cả khi bệnh nhân chưa biểu hiện triệu chứng rõ rệt.

Số liệu GLOBOCAN cho thấy ung thư dạ dày nằm trong nhóm năm loại ung thư phổ biến và gây tử vong nhiều nhất tại Việt Nam, với hơn 16.277 ca mắc mới trong năm 2022. Ở nam giới, ung thư dạ dày đứng thứ ba về tần suất, trong khi ở nữ xếp thứ tư, phản ánh gánh nặng bệnh tật đáng kể ở cả hai giới. Mỗi năm, bệnh cướp đi sinh mạng trên 12.000 người Việt, nằm trong ba nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu, chỉ sau ung thư gan và ung thư phổi.

Con người là ký chủ chính của HP và mầm bệnh lây truyền chủ yếu qua đường phân – miệng và miệng – miệng. Những thói quen sinh hoạt quen thuộc như ăn chung mâm, chấm chung bát, mớm thức ăn cho trẻ nhỏ là điều kiện thuận lợi để vi khuẩn lan truyền trong gia đình. Bên cạnh đó, nguy cơ lây nhiễm chéo còn đến từ các dụng cụ y tế đường tiêu hóa nếu quy trình vô khuẩn không được thực hiện triệt để.

Trong phạm vi gia đình, tỷ lệ lây nhiễm HP có thể vượt 80%, đặc biệt trong các gia đình nhiều thế hệ sống chung, nơi tiếp xúc gần gũi diễn ra thường xuyên. Trẻ dưới 12 tuổi được xem là nhóm dễ nhiễm nhất, do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thói quen sinh hoạt phụ thuộc nhiều vào người lớn. Nhiều khảo sát cho thấy người mẹ mang HP là yếu tố nguy cơ lây truyền cao nhất, bởi mẹ thường là người trực tiếp chăm sóc, cho ăn và tiếp xúc gần với trẻ.

Một thách thức lớn khác là tỷ lệ tái nhiễm HP ở Việt Nam ở mức cao so với các nước phát triển. Các nghiên cứu ghi nhận khoảng 23% bệnh nhân tái nhiễm sau 12 tháng, trong khi ở nhiều nước phát triển con số này chỉ khoảng 12%. Sau 31 tháng, tỷ lệ tái nhiễm có thể tăng lên đến 38,5%, phản ánh môi trường sống, thói quen ăn uống và vệ sinh vẫn còn nhiều nguy cơ.

Tình trạng kháng kháng sinh của HP cũng đang là vấn đề nổi cộm. Tại Việt Nam, tỷ lệ đa kháng – tức vi khuẩn đề kháng cùng lúc với hai loại kháng sinh thường dùng là Clarithromycin và Levofloxacin – đã vượt 57%. Kháng thuốc khiến nhiều phác đồ điều trị cổ điển mất dần hiệu quả, buộc bác sĩ phải xây dựng các phác đồ phối hợp phức tạp hơn, kéo dài thời gian, tăng chi phí và nguy cơ tác dụng phụ.

Trong bối cảnh tỷ lệ nhiễm và tái nhiễm đều cao, giới chuyên môn cho rằng kiểm soát HP cần một chiến lược toàn diện ở cả cấp độ cá nhân lẫn cộng đồng. Bên cạnh việc nội soi, xét nghiệm để phát hiện và điều trị cho người bệnh, cần tăng cường giáo dục thay đổi thói quen ăn uống, đảm bảo vệ sinh dụng cụ ăn uống và hạn chế các hành vi dễ lây như mớm thức ăn cho trẻ. Song song, việc nâng chuẩn vô khuẩn trong các cơ sở y tế và giám sát chặt chẽ kháng kháng sinh được xem là chìa khóa để giảm gánh nặng ung thư dạ dày do HP trong những năm tới.