Một năm chật vật của kinh tế Mỹ dưới gánh thuế nhập khẩu

Hoa Kỳ – Sau gần một năm áp thuế nhập khẩu diện rộng, kinh tế Mỹ trải qua giai đoạn chao đảo với GDP giảm trong quý I, giá cả leo thang và sản xuất suy yếu nhiều tháng liền, nhưng vẫn tránh được suy thoái như kịch bản bi quan từng được cảnh báo. Sau khi nhậm chức, Tổng thống Donald Trump nhanh chóng hiện thực hóa cam kết tăng mạnh thuế đối với hàng hóa vào Mỹ, áp dụng trên hầu hết đối tác thương mại, trong khi Nhà Trắng liên tục khẳng định đây là đòn bẩy giúp thị trường chứng khoán bùng nổ và kinh tế “cất cánh”. Trái lại, giới kinh tế học và lãnh đạo doanh nghiệp đồng loạt nâng mức cảnh báo rủi ro, thậm chí có ngân hàng lớn dự đoán suy thoái toàn cầu, khiến bức tranh tâm lý trên thị trường thêm phần hỗn loạn. Kết quả sau một năm cho thấy kinh tế Mỹ không sụp đổ, nhưng cũng chưa thể phục hồi mạnh, khi xác suất suy thoái giảm xuống dưới 25% song tăng trưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào các động lực mới như làn sóng đầu tư trí tuệ nhân tạo.

Trên thị trường lao động, những kỳ vọng về “bùng nổ việc làm” nhờ hàng rào thuế quan chưa thành hiện thực, trong khi tín hiệu xấu xuất hiện ở nhiều ngành sản xuất. Mỹ tạo thêm 119.000 việc làm trong tháng 9, cao hơn dự báo, nhưng đà tăng tuyển dụng chậm lại và tỷ lệ thất nghiệp lên 4,4%, mức cao nhất trong bốn năm. Nhiều nhà máy vẫn phụ thuộc mạnh vào nguyên liệu nhập khẩu, nên khi thuế tăng, chi phí đầu vào đội lên, buộc doanh nghiệp cắt giảm sản xuất và sa thải lao động; riêng ngành sản xuất đã mất khoảng 54.000 việc làm từ khi chính sách có hiệu lực. Trường hợp công ty xe đạp Kent International phải đóng nhà máy tại South Carolina, cho 64 công nhân nghỉ việc vì thuế với linh kiện từ Trung Quốc quá cao, là ví dụ cho thấy rào cản thương mại có thể làm suy yếu chính ngành mà chính phủ muốn bảo hộ.

Với người tiêu dùng, thuế nhập khẩu nhanh chóng phản ánh vào giá cả hàng hóa, khi các chuỗi bán lẻ lớn đồng loạt điều chỉnh bảng giá. Các tập đoàn như Macy’s, Best Buy hay Walmart đều báo cáo chi phí tăng, một phần được chuyển trực tiếp vào giá bán lẻ, khiến ví tiền người dân chịu sức ép rõ rệt. Tuy nhiên, lạm phát không bùng nổ như lo ngại, khi chỉ số giá tiêu dùng tăng trở lại từ tháng 5 và hiện quanh mức 3% – cao hơn mục tiêu 2% của Fed, nhưng thấp hơn nhiều dự báo bi quan. Sự hạ nhiệt của giá nhà ở, xăng dầu cùng việc chính quyền Trump nhiều lần điều chỉnh giảm hoặc trì hoãn mức thuế so với kế hoạch ban đầu giúp kiềm chế bớt đà tăng giá, đồng thời khiến nhiều doanh nghiệp tạm “án binh bất động”, chưa tăng giá bán vì chờ chính sách thuế rõ ràng hơn.

Ở chiều ngân sách, nguồn thu từ thuế nhập khẩu ghi nhận bước nhảy vọt, song vẫn còn rất xa các tuyên bố đầy tham vọng về khả năng “thay thế thuế thu nhập”. Dữ liệu Bộ Tài chính Mỹ cho thấy giai đoạn tháng 4-9, thuế hải quan mang về trung bình 25 tỷ USD mỗi tháng, cao gấp gần bốn lần mức 6,6 tỷ USD của năm trước đó. Trong cả năm tài khóa 2025, tổng thu từ thuế hải quan ước khoảng 195 tỷ USD, tăng hơn gấp đôi, nhưng vẫn chỉ là phần nhỏ so với 2.400 tỷ USD thuế thu nhập cá nhân – nguồn đóng góp tới một nửa ngân sách liên bang. Tương lai của dòng thu này còn phụ thuộc lớn vào phán quyết sắp tới của Tòa án Tối cao; nếu thuế bị bác bỏ, nguồn thu hàng tháng có thể giảm hơn một nửa và hơn 100 tỷ USD đã thu có khả năng phải hoàn trả cho doanh nghiệp.

Xét về tăng trưởng, cú sốc thuế quan gây chao đảo trong ngắn hạn nhưng không đủ kéo nền kinh tế rơi vào suy thoái. GDP Mỹ giảm 0,3% trong quý I do doanh nghiệp ồ ạt nhập hàng trước khi thuế mới có hiệu lực, song sang quý II đã bật tăng 3,8%, mức cao nhất gần hai năm, và quý III được dự báo duy trì quanh 3,5%. Yếu tố bất ngờ là dòng vốn khổng lồ đổ vào trí tuệ nhân tạo, khi một số ngân hàng ước tính chi tiêu liên quan AI đã đóng góp tới một nửa mức tăng trưởng trong nửa đầu năm, kết hợp đà đi lên của chứng khoán để nâng đỡ tiêu dùng – trụ cột chính của kinh tế Mỹ. Việc Nhà Trắng rút bớt hoặc trì hoãn nhiều mức thuế từng đe dọa áp dụng, trong đó có việc giảm tổng thuế lên hàng Trung Quốc từ 145% xuống còn khoảng 20%, cũng giúp giảm bớt rủi ro với doanh nghiệp.

Trái ngược với mục tiêu hồi sinh sản xuất, các chỉ số ngành công nghiệp lại cho thấy xu hướng suy giảm kéo dài. Hoạt động nhà máy tại Mỹ đã đi xuống chín tháng liên tiếp, với chỉ số Nhà quản trị Mua hàng (PMI) của Viện Quản lý Cung ứng chỉ đạt 48,2 điểm trong tháng 11, nằm dưới ngưỡng 50 phân định mở rộng và thu hẹp. Các doanh nghiệp than phiền môi trường thuế liên tục thay đổi khiến họ khó lập kế hoạch dài hạn, chần chừ với các dự án đầu tư mới dù Nhà Trắng liên tục dẫn tên những tập đoàn như Apple, Toyota, Nvidia hay TSMC trong các thông báo về kế hoạch mở rộng sản xuất tại Mỹ. Nhiều dự án thực tế đã được chuẩn bị từ trước, thời gian triển khai kéo dài nhiều năm, trong khi chi phí nguyên vật liệu nhập khẩu đắt đỏ do thuế cao vẫn là rào cản lớn để các nhà máy quay lại.

Trên cán cân thương mại, thuế nhập khẩu tạo ra những cú giật mạnh nhưng chưa giúp giải quyết triệt để thâm hụt kéo dài nhiều thập kỷ của Mỹ. Thâm hụt hàng hóa tăng vọt lên mức kỷ lục trong tháng 3 vì doanh nghiệp dồn dập gom hàng “chạy thuế”, rồi nhanh chóng thu hẹp trong tháng 4 khi mức thuế 10% chính thức có hiệu lực. Đến tháng 9, thâm hụt hàng hóa giảm xuống khoảng 79 tỷ USD – thấp nhất trong năm năm, song vẫn cao hơn cùng kỳ năm trước, cho thấy việc siết nhập khẩu chỉ hạn chế phần nào nhập siêu. Nhiều nhà kinh tế nhấn mạnh thâm hụt thương mại không hẳn là xấu, bởi lượng USD chảy ra ngoài mang lại nguồn vốn để nhà đầu tư nước ngoài tái rót vào tài sản Mỹ, góp phần duy trì vị thế của nền kinh tế lớn nhất thế giới; ngược lại, thâm hụt thường thu hẹp trong suy thoái, khi tiêu dùng và nhu cầu nhập khẩu sụt giảm. Với chính sách thuế khó đoán và liên tục thay đổi, giới chuyên gia dự báo thương mại Mỹ sẽ còn biến động mạnh, và hành trình cân bằng cán cân thương mại, nếu có, sẽ kéo dài hơn nhiều so với những gì các tuyên bố chính trị từng mô tả.