Vì sao cá chép được chọn tiễn ông Công ông Táo?​

Việt Nam – Mỗi dịp 23 tháng Chạp âm lịch, khi năm cũ dần khép lại, nhiều gia đình Việt lại tất bật chuẩn bị mâm cỗ tiễn ông Công ông Táo về chầu trời, trong đó luôn có sự hiện diện của cá chép – sống hoặc bằng giấy – như một lễ vật không thể thiếu. Người xưa tin rằng bộ ba Táo quân sẽ cưỡi cá chép bay lên thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc đã diễn ra trong bếp núc và đời sống của gia chủ suốt một năm. Vì vậy, nghi lễ thả cá chép không chỉ mang màu sắc tín ngưỡng mà còn là dịp để mỗi gia đình nhìn lại một năm đã qua, gửi gắm mong ước bình an, thuận hòa cho năm mới đang tới.​

Trong mâm cúng ông Công ông Táo, cá chép được xem là “phương tiện” đưa các Táo về trời, trở thành vật phẩm trung tâm bên cạnh hương hoa, vàng mã, mâm cơm truyền thống. Tuy nhiên, điều khiến nhiều người băn khoăn là vì sao chỉ cá chép được chọn, chứ không phải một loài vật khác như cá rô, cá trắm hay chim muông. Lý do không chỉ nằm ở tập quán lâu đời mà còn bắt nguồn từ những lớp trầm tích văn hóa, gắn với truyền thuyết, tín ngưỡng và quan niệm sống của người Á Đông nói chung, người Việt nói riêng.​

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa và chuyên gia phong thủy, hình tượng cá chép gắn liền với tích “cá vượt vũ môn hóa rồng” quen thuộc trong kho tàng truyền thuyết phương Đông. Chuyện kể rằng, giữa muôn loài cá, chỉ cá chép đủ sức bơi ngược dòng nước xiết, vượt thác, vượt ghềnh để qua được cửa ải vũ môn và hóa thành rồng, bay lên trời cao. Hình ảnh đó tượng trưng cho ý chí kiên trì, không ngừng nỗ lực, cho hành trình vươn lên từ vị thế bình thường tới chỗ cao quý sau bao thử thách. Rồng, trong văn hóa Á Đông, là linh vật tối cao, gắn với sức mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và sự thịnh vượng của quốc gia. Khi chọn cá chép làm linh vật chở Táo quân, người xưa như gửi gắm hình ảnh từ sông nước trần gian vươn tới cõi linh thiêng, cũng là khát vọng về một năm mới hanh thông, nhiều đổi thay tích cực.​

Không chỉ gắn với truyền thuyết, cá chép còn mang trên mình nhiều lớp ý nghĩa cát tường trong quan niệm phương Đông. Trong đời sống và nghệ thuật dân gian, hình ảnh cá bơi trong nước thường gợi liên tưởng đến sự dồi dào, trôi chảy, sung túc. Ở nhiều nơi, cá chép xuất hiện trong tranh Tết, đồ gốm, hoạ tiết kiến trúc như biểu tượng của tài lộc, học hành đỗ đạt, công danh thăng tiến nhờ ý nghĩa “vượt vũ môn”. Chính vì vậy, việc thả cá chép trong ngày 23 tháng Chạp không chỉ đơn thuần là “đưa ông Táo về trời” mà còn là một nghi thức gửi gắm ước mong may mắn, tài lộc và sự đủ đầy cho cả gia đình.​

Trải qua thời gian, nghi lễ cúng ông Công ông Táo và tục thả cá chép đã trở thành một phần không thể thiếu của Tết cổ truyền, góp phần định hình không khí chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Dù hình thức có thể thay đổi theo từng vùng miền, có nơi dùng cá sống thả sông hồ, có nơi dùng cá giấy hóa vàng, nhưng tinh thần chung vẫn là sự thành kính với thần linh, gắn liền với ý thức hướng thiện và trân trọng những giá trị gia đình. Trong đời sống hiện đại, nhiều ý kiến cũng nhắc tới việc thả cá chép đúng cách, tránh vứt túi nilon hay rác thải xuống sông hồ, để nghi thức tâm linh không trở thành gánh nặng cho môi trường.​

Mỗi năm, khi những con cá chép đỏ, vàng được nâng niu mang ra ao hồ, sông suối, đó không chỉ là một động tác nghi lễ lặp lại theo thói quen. Đằng sau hình ảnh giản dị ấy là một câu chuyện văn hóa được truyền nối qua nhiều thế hệ, nơi truyền thuyết, tín ngưỡng và triết lý sống cùng hòa quyện. Với nhiều gia đình Việt, gửi gắm ông Công ông Táo cưỡi cá chép bay lên chầu trời cũng là cách gửi theo niềm hy vọng về một năm mới bình yên, ấm no và rộng mở cơ hội vươn lên.​