Tôm Việt trước bài toán “chuẩn nhân đạo” tại châu Âu

Việt Nam – Từ năm 2026, EU và Anh đang dần biến tiêu chí phúc lợi động vật thành điều kiện bắt buộc với tôm nước ấm, trong đó có tôm Việt Nam, thông qua yêu cầu gây ngất hoàn toàn bằng điện trước khi làm lạnh thay cho phương thức sốc lạnh truyền thống. Đây không chỉ là một cập nhật kỹ thuật, mà là dấu hiệu cho thấy tiêu chuẩn đạo đức trong chuỗi cung ứng thực phẩm đang trở thành rào cản thương mại mới, tinh vi và khó ứng phó hơn với các nước xuất khẩu.​

Trong chính sách mua hàng, nhiều nhà bán lẻ lớn tại Anh và EU như Tesco, Marks & Spencer, Sainsbury’s và Waitrose đã gắn điều kiện gây ngất điện với tư cách nhà cung cấp, tức là doanh nghiệp nào không đáp ứng sẽ bị loại khỏi danh sách đối tác. Phúc lợi động vật – vốn lâu nay thường được xem là yếu tố “cộng điểm” về hình ảnh – nay đang vận hành như một dạng giấy thông hành bắt buộc để hàng hoá tiếp cận kệ siêu thị.​

Với ngành tôm, điểm đáng chú ý là yêu cầu này không đi theo “đường mòn” quen thuộc của giấy tờ, chứng thư, mà bắt buộc phải chứng minh bằng hệ thống thiết bị, quy trình vận hành tại nhà máy và trang trại. Điều đó khiến mọi sự trì hoãn đều đồng nghĩa với mất cơ hội, bởi tiêu chuẩn mới sẽ không chờ phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ kịp thích nghi.​

Một dây chuyền gây ngất bằng điện đòi hỏi đầu tư không nhỏ trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành tôm đã bị bào mòn bởi chi phí đầu vào tăng, giá bán cạnh tranh và rủi ro thị trường biến động. Thách thức đặt ra là: với nhiều doanh nghiệp, đây không chỉ là câu chuyện mua thêm máy móc, mà là quyết định có tiếp tục tham gia sân chơi EU hay chấp nhận rút lui.​

Nếu coi EU là thị trường chiến lược dài hạn, khoản đầu tư vào hệ thống gây ngất điện thực chất là “phí gia nhập” một cấu trúc thị trường mới, nơi tiêu chuẩn kỹ thuật và đạo đức được đan xen. Ngược lại, nếu chỉ nhìn ở góc ngắn hạn, chi phí này sẽ bị xem như gánh nặng, khiến không ít doanh nghiệp ngần ngại, kéo dài trạng thái “chần chừ” và vô tình tự thu hẹp dư địa xuất khẩu của mình.​

Cạnh tranh lệch pha với Ecuador và Ấn Độ
Ecuador đang giữ thị phần áp đảo tại EU với tỷ lệ tôm đạt các chứng nhận bền vững như ASC cao hơn đáng kể so với Việt Nam, đồng thời sở hữu chuỗi sản xuất khép kín nên khá thuận lợi trong việc tích hợp công nghệ gây ngất và các chuẩn phúc lợi mới. Khi tiêu chuẩn được nâng lên, các quốc gia đã quen vận hành mô hình quy mô lớn, chi phí thấp, tỷ lệ chứng nhận cao sẽ hưởng lợi gián tiếp từ khoảng cách ngày càng rộng với nhóm đi sau.​

Ấn Độ, với lợi thế quy mô sản xuất và giá thành cạnh tranh, cũng đang gia tăng hiện diện tại EU trong bối cảnh một số thị trường khác – đặc biệt là Mỹ – trở nên khó lường hơn, buộc các nhà xuất khẩu phải tái cơ cấu thị trường. Trong cuộc so kè này, nếu Việt Nam không sớm định vị rõ chiến lược nâng chuẩn, tôm Việt rất dễ bị “kẹp” giữa hai đối thủ lớn: một bên mạnh về chứng nhận, một bên mạnh về giá.​​

Vai trò của chính sách và định hướng nội địa
Phúc lợi động vật đang chuyển từ khái niệm mang tính đạo đức và trách nhiệm xã hội sang vị thế một điều kiện thực tế để tham gia thị trường EU, đặt ra yêu cầu Việt Nam phải sớm hình thành các chuẩn mực tương thích trong nước. Việc ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn nội địa về gây ngất tôm và xử lý sau thu hoạch sẽ giúp doanh nghiệp có khung tham chiếu rõ ràng, tránh tình trạng mỗi đơn vị tự xoay xở, tốn kém và thiếu thống nhất.​

Cùng với khung tiêu chuẩn, các cơ chế tài chính – tín dụng ưu đãi cho đổi mới công nghệ, quỹ hỗ trợ chuyển đổi xanh, hay các chương trình liên kết chuỗi có thể là chìa khoá để kéo SMEs vào lộ trình nâng chuẩn thay vì để họ tự bơi. Khi đó, nâng chuẩn phúc lợi không còn là gánh nặng riêng của doanh nghiệp, mà trở thành một phần chiến lược quốc gia về nông nghiệp – thuỷ sản bền vững.​

Từ “bị động” sang chủ động thiết kế vị thế
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, khả năng vừa đáp ứng các yêu cầu về giá, chất lượng, vừa tuân thủ những chuẩn mực sản xuất mới như phúc lợi động vật sẽ quyết định vị thế tôm Việt tại EU trong các năm tới. Nếu chỉ phòng thủ, chờ các rào cản mới xuất hiện rồi mới điều chỉnh, doanh nghiệp Việt sẽ liên tục rơi vào vòng xoáy chạy theo tiêu chuẩn và đánh mất lợi thế đàm phán.​

Ngược lại, nếu coi các chuẩn phúc lợi như một phần của chiến lược tái cấu trúc ngành, kết hợp với nâng cấp quản trị, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận bền vững, tôm Việt có cơ hội bước lên một nấc thang giá trị mới thay vì mãi ở vai trò nhà cung cấp giá rẻ. Câu hỏi không còn là “có chấp nhận chuẩn mới hay không”, mà là Việt Nam muốn đứng ở đâu trong bản đồ chuỗi cung ứng tôm toàn cầu khi cuộc chơi đã được viết lại bằng ngôn ngữ của cả kinh tế lẫn đạo đức.​