Ngồi xe lăn giữa dòng xe buýt Munich

Munich – Markus Köllnberger, 17 tuổi, sống tại Gilching, đã tìm được một cơ hội hiếm có: thực tập ba ngày mỗi tuần tại công ty Heine Optotechnik, bên cạnh hai ngày học tại trường dạy nghề ở Munich. Cậu bị khuyết tật vận động, phải dùng xe lăn điện và nói lắp, nhưng có năng lực chuyên môn tốt đến mức doanh nghiệp chủ động tạo điều kiện để cậu tham gia thị trường lao động như bao người trẻ khác.​

Từ ước mơ tự lập đến hành trình bị bỏ rơi

Mong muốn của Markus rất đơn giản: tự mình đi xe buýt đến chỗ thực tập, giống như mọi thanh niên khác. Ban đầu, cậu đi cùng anh trai – cũng là nhân viên của Heine Optotechnik – và chính ở giai đoạn “tập làm quen” này, những vết nứt trong hệ thống giao thông công cộng đã lộ rõ: xe buýt thường dừng giữa lòng đường thay vì sát vỉa hè, khiến dốc lên xuống quá gắt so với khả năng của xe lăn điện.​

Vấn đề trầm trọng hơn tại trạm dừng ở khu công nghiệp phía nam Gilching, nơi mái che được thiết kế vươn ra gần hết phần lề đường. Cấu trúc này khiến nhiều tài xế không thể hoặc không muốn tấp sát vào mép vỉa, đồng nghĩa Markus không với được nút bấm để kích hoạt dốc lên xuống; để làm điều đó, cậu buộc phải đưa xe lăn ra sát lòng đường Dornierstraße đang đông xe – một rủi ro mà gia đình cậu không thể chấp nhận.​

Điểm vỡ là một buổi sáng thứ Sáu cách đây hai tuần: Markus chờ tại trạm, xe buýt đến, tài xế mở cửa cho hành khách lên xe. Dù Markus đã ra hiệu, tài xế nhìn thấy nhưng vẫn đóng cửa và lái xe đi, bỏ mặc cậu thiếu niên ngồi xe lăn lại phía sau – một khoảnh khắc mà cha mẹ cậu mô tả là “không nói nên lời”.​

“Sự cố cá biệt”

Gia đình Köllnberger sau đó gửi khiếu nại đến chính quyền huyện Starnberg. Người phát ngôn Stefan Diebl thừa nhận bức xúc của họ là hoàn toàn dễ hiểu và gọi những trường hợp như vậy là “cá biệt, nhưng mỗi sự cố đều đã là quá nhiều”. Văn phòng phụ trách dịch vụ công và giao thông công cộng đã liên hệ với doanh nghiệp vận tải, yêu cầu giải trình, đồng thời cam kết theo dõi và sẵn sàng áp dụng phạt hợp đồng nếu tình trạng không cải thiện.​

Tuy nhiên, buổi quan sát thực tế cùng phóng viên tại trạm xe buýt cho thấy vấn đề không dừng ở “một tài xế thiếu ý thức”. Hết chuyến này đến chuyến khác, xe buýt đều dừng quá xa vỉa hè; chỉ có duy nhất một tài xế bước xuống hỏi trực tiếp Markus xem cậu có cần hỗ trợ hay không. Sự lặp lại này cho thấy một mô thức: thiết kế hạ tầng bất hợp lý, kết hợp áp lực thời gian đối với tài xế và thiếu đào tạo thực tế về tiếp cận người khuyết tật, đã biến quyền sử dụng giao thông công cộng của Markus thành một canh bạc hên xui.​

Quyền tiếp cận không chỉ là dốc và nút bấm

Trong phát biểu của mình, ông Robert Köllnberger nhiều lần nhấn mạnh rằng gia đình không yêu cầu “cả thế giới phải xây lại chỉ vì con trai tôi”. Điều Markus cần là điều vốn dĩ hiển nhiên trong một hệ thống công cộng hiện đại: được tham gia, được tự lập, được đi lại bằng xe buýt mà không phải nhờ đến các dịch vụ vận chuyển chuyên biệt đắt đỏ.​

Về mặt kỹ thuật, xe buýt đã có hệ thống dốc tự động để người dùng xe lăn có thể tự lên xuống. Nhưng chỉ một chi tiết như mái che đặt sai chỗ cũng đủ khiến công nghệ trở nên vô dụng, buộc người khuyết tật hoặc phải trườn ra sát lòng đường, hoặc chấp nhận bị bỏ lại. Câu chuyện của Markus vì vậy không chỉ nói về một trạm xe buýt ở Gilching, mà đặt lại câu hỏi: tiêu chuẩn tiếp cận có thực sự được xem là tiêu chuẩn bắt buộc, hay chỉ là “tùy chọn” trên bản vẽ thiết kế?​

Gia đình đề xuất hai hướng rất cụ thể: điều chỉnh lại mái che của trạm dừng trong khu công nghiệp để xe buýt có thể tấp sát, và nếu chưa thể, cần có khu vực có mái che khác, cho phép Markus an toàn di chuyển ra vị trí bấm nút. Đây là những thay đổi nhỏ về mặt kỹ thuật nhưng mang ý nghĩa lớn về mặt thông điệp: thay vì yêu cầu người khuyết tật phải thích nghi với một hạ tầng “chuẩn người khỏe mạnh”, xã hội cần chỉnh sửa không gian công cộng để thực sự bao trùm tất cả.​​

Ở giữa dòng xe cộ tấp nập trên Dornierstraße, hình ảnh Markus ngồi trên xe lăn chờ xe buýt không chỉ là câu chuyện của một gia đình ở Gilching. Đó là phép thử im lặng cho cách một xã hội đối xử với những công dân yếu thế nhưng muốn tự đứng trên đôi chân – hay đúng hơn là trên bốn bánh xe lăn – của chính mình.​