Mỹ rút khỏi 66 tổ chức quốc tế: Thử thách mới với chủ nghĩa đa phương và ứng xử của Việt Nam​

Việt Nam – Phát ngôn về quyết định Mỹ rút khỏi 66 tổ chức quốc tế, Việt Nam nhấn mạnh lập trường ủng hộ chủ nghĩa đa phương và đề cao vai trò các thể chế quốc tế, nhất là Liên Hợp Quốc, trong quản trị toàn cầu và xử lý các vấn đề chung. Thông điệp được đưa ra trong cuộc họp báo ngày 8/1 cho thấy Hà Nội chủ động định vị mình như một bên ủng hộ trật tự dựa trên luật lệ, trong bối cảnh một cường quốc hàng đầu tuyên bố thu hẹp cam kết với hệ thống thể chế đa phương mà chính nước này từng góp phần kiến tạo.​

Theo thông tin công bố, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký văn bản yêu cầu các bộ, cơ quan hành pháp dừng tham gia và dừng cấp kinh phí cho 35 tổ chức không thuộc Liên Hợp Quốc và 31 thực thể thuộc Liên Hợp Quốc vì cho rằng các cơ quan này “không còn phục vụ lợi ích của Washington”. Danh sách này bao gồm nhiều thiết chế then chốt như các Hội đồng Kinh tế Xã hội khu vực, Ủy ban Pháp luật Quốc tế, Trung tâm Thương mại Quốc tế, UN Women, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) và đặc biệt là Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) – nền tảng của toàn bộ kiến trúc hợp tác khí hậu toàn cầu suốt hơn ba thập niên qua.​

Với các nước đang phát triển, việc Mỹ rút khỏi những cơ chế như UNFPA hay UN Women không chỉ là câu chuyện ngân sách, mà còn là tín hiệu chính trị về mức độ cam kết của Washington đối với các chương trình bình đẳng giới, sức khỏe sinh sản, bảo vệ bà mẹ và trẻ em ở hơn 150 quốc gia. Động thái cắt tài trợ, vốn đã manh nha từ năm trước với UNFPA, giờ được đẩy lên mức dừng tham gia, có thể buộc nhiều chương trình viện trợ và hỗ trợ kỹ thuật phải thu hẹp hoặc tái cấu trúc, tạo khoảng trống mà không dễ quốc gia nào ngay lập tức lấp đầy.​

Ở chiều ngược lại, quyết định rời UNFCCC mang ý nghĩa sâu rộng hơn bởi đây là văn kiện nền tảng, làm khung cho các thỏa thuận khí hậu lớn như Nghị định thư Kyoto hay Thỏa thuận Paris. Khi một nước phát thải hàng đầu đơn phương thu hẹp vai trò trong khuôn khổ này, nguy cơ xuất hiện “hiệu ứng dây chuyền” – khiến một số nước khác cân nhắc lại nghĩa vụ, hoặc ít nhất giảm nhiệt với các cam kết cắt giảm phát thải – là điều không thể bỏ qua.​

Trong bối cảnh đó, tuyên bố của Việt Nam khẳng định việc “coi trọng vai trò của các tổ chức đa phương, nhất là Liên Hợp Quốc, trong quản trị toàn cầu và giải quyết các vấn đề chung trên cơ sở Hiến chương LHQ và luật pháp quốc tế” cho thấy một lựa chọn có tính nguyên tắc. Hà Nội không tham gia bình luận trực tiếp đúng sai về quyết định của Mỹ, nhưng gửi đi thông điệp rõ ràng: trật tự quốc tế chỉ bền vững khi các cam kết đa phương được duy trì, các thể chế được củng cố thay vì bị làm suy yếu bởi tính toán ngắn hạn của từng quốc gia.​

Việt Nam những năm gần đây tăng cường tham gia nhiều cơ chế đa phương, từ Liên Hợp Quốc, ASEAN, APEC tới các hiệp định thương mại thế hệ mới, qua đó gắn lợi ích phát triển trong nước với sự ổn định của hệ thống luật lệ và tổ chức quốc tế. Khi người phát ngôn nhấn mạnh Việt Nam “sẵn sàng tham gia, đóng góp tích cực vào các cơ chế đa phương toàn cầu và khu vực theo khả năng của mình”, đó là sự tiếp nối đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, nhưng gắn với xu thế hợp tác, thay vì quay lưng với các thể chế.​

Từ góc độ dài hạn, việc một cường quốc cắt giảm hiện diện trong các thiết chế toàn cầu có thể tạo khoảng trống cả về tài chính lẫn ảnh hưởng, mở ra cơ hội để các chủ thể khác – từ Liên minh châu Âu tới các nền kinh tế mới nổi – tăng vai trò trong kiến tạo luật chơi. Với các nước tầm trung như Việt Nam, thách thức là phải linh hoạt thích ứng với sự dịch chuyển cán cân ảnh hưởng trong nội bộ các tổ chức đó, đồng thời tranh thủ không gian mới để thúc đẩy các ưu tiên của mình về phát triển bền vững, biến đổi khí hậu, bình đẳng giới hay thương mại công bằng.​

Trong ngắn hạn, diễn biến này có thể khiến các tiến trình đàm phán hoặc thực thi cam kết tại một số tổ chức bị chậm lại, nhất là ở những lĩnh vực cần nguồn lực lớn như khí hậu hay phát triển xã hội. Tuy vậy, sự nhất quán của nhiều quốc gia trong việc khẳng định ủng hộ chủ nghĩa đa phương, như tuyên bố của Việt Nam, là yếu tố giúp giảm nguy cơ xói mòn niềm tin vào các thể chế quốc tế vốn đã chịu nhiều sức ép trong những năm gần đây.​​