Kinh tế thế giới năm 2026 sẽ chịu chi phối bởi 5 xu hướng cấu trúc lớn

World – Trong bức tranh kinh tế toàn cầu năm 2026, thế giới đứng trước một giai đoạn vừa nhiều cơ hội vừa chất chứa rủi ro khi những biến động về nhân khẩu học, công nghệ, tài nguyên và tài chính cùng lúc tạo ra những cú xoay chuyển mang tính cấu trúc. Tăng trưởng chậm lại, chiến tranh thương mại, kiểm soát dòng vốn và áp lực di cư chỉ là bề nổi của một quá trình tái định hình trật tự kinh tế toàn cầu sâu rộng hơn.​

Nhân khẩu học: Lợi thế vàng và gánh nặng già hóa​

Dân số thế giới được dự báo đạt đỉnh khoảng 10,3 tỷ người vào giữa thập niên 2080, song con số này che giấu những dịch chuyển mạnh mẽ giữa các khu vực. Tỷ lệ người trong độ tuổi lao động so với người nghỉ hưu dự kiến giảm từ 9,4 năm 1997 xuống chỉ còn 3,9 vào năm 2050, đặt hệ thống hưu trí và tài khóa công dưới áp lực ngày càng lớn.​

Trong khi các nền kinh tế phát triển như Italy và Nhật Bản đối mặt với xu hướng dân số suy giảm mạnh, nhiều nền kinh tế đang phát triển lại bước vào giai đoạn “bùng nổ lực lượng lao động”, với Nigeria được dự báo trở thành quốc gia đông dân thứ hai thế giới với khoảng 791 triệu người. Sự phân kỳ này không chỉ làm thay đổi bản đồ tiêu dùng năng lượng và lương thực mà còn đẩy mạnh các dòng di cư trong bối cảnh hệ thống toàn cầu đã quá tải trước các làn sóng di dời kỷ lục.​

AI và thị trường lao động: Năng suất tăng, bất bình đẳng cũng tăng​

“Siêu chu kỳ trí tuệ nhân tạo” được kỳ vọng sẽ thúc đẩy năng suất và tăng trưởng kinh tế, song đi kèm là nguy cơ làm biến mất hàng triệu việc làm mang tính lặp lại, thường nhật. Nhiều dự báo lo ngại sự hình thành một tầng lớp lao động không có việc làm ổn định, kéo theo hệ lụy xã hội và vĩ mô khó lường.​

Nếu phần lớn thành quả do AI tạo ra tiếp tục tập trung vào nhóm sở hữu vốn thay vì người lao động, bất bình đẳng thu nhập sẽ gia tăng, buộc chính phủ phải can thiệp sâu hơn qua thuế và các chương trình an sinh như thu nhập cơ bản phổ quát. Các tập đoàn công nghệ có thể đối mặt với gánh nặng điều tiết và thuế lớn hơn, khi xã hội yêu cầu họ chia sẻ nhiều hơn chi phí cho quá trình chuyển đổi này.​

Áp lực tài nguyên: Đồng, nước và “nút thắt” chuyển đổi xanh​

Những năm tới, tăng trưởng toàn cầu ngày càng bị ràng buộc bởi giới hạn tài nguyên, từ kim loại cho đến nước sạch. Thị trường đồng được cảnh báo có thể thiếu hụt tới 30% nguồn cung vào năm 2035 nếu không có các khoản đầu tư mới đủ lớn, đe dọa trực tiếp ngành điện và hạ tầng năng lượng sạch.​

Các kim loại thiết yếu khác cho pin như lithi, niken, coban cũng chịu áp lực tương tự, khiến quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch đối mặt với nguy cơ bị chậm lại, chi phí tăng và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng. Song song đó, khoảng 25% hoạt động nông nghiệp toàn cầu diễn ra ở khu vực thiếu nước, trong khi nước lại là yếu tố chủ chốt cho làm mát trung tâm dữ liệu và sản xuất chip, khiến làn sóng ứng dụng AI càng gia tăng áp lực lên nguồn tài nguyên sống còn này.​

Làn sóng đầu cơ tài chính mới và “bóng mờ” ngân hàng ngầm​

Tại Mỹ, môi trường pháp lý linh hoạt hơn tiếp tục khuyến khích khẩu vị rủi ro cao, đẩy thị trường chứng khoán lên gần các đỉnh lịch sử với hệ số P/E S&P 500 khoảng 30 lần, vượt xa mức trung bình dài hạn. Dòng tiền đổ mạnh vào cổ phần tư nhân, tín dụng tư nhân, vốn mạo hiểm, tiền điện tử và vàng – loại tài sản đã tăng giá hơn 50% trong năm qua – phản ánh rõ dấu ấn của một chu kỳ đầu cơ mới.​

Việc thế hệ bùng nổ dân số dự kiến chuyển giao khoảng 100.000 tỷ USD tài sản cho thế hệ trẻ trước năm 2048 có thể tiếp tục bơm vốn cho thị trường, đẩy giá tài sản lên ngay cả khi lãi suất thực chịu áp lực giảm. Tuy nhiên, sự gia tăng của các khoản đầu tư sử dụng đòn bẩy trong “hệ thống ngân hàng ngầm” nằm ngoài tầm giám sát của cơ quan quản lý tạo ra những điểm dễ tổn thương có nguy cơ lan sang nền kinh tế thực, đồng thời làm suy yếu hiệu lực của chính sách tiền tệ truyền thống.​

Châu Âu và bài toán tâm lý e ngại rủi ro​

Trong khi Mỹ bùng nổ đầu tư mạo hiểm, châu Âu lại bị níu chân bởi tâm lý thận trọng quá mức và những rào cản thể chế kéo dài. Khoảng 70% hộ gia đình Eurozone cho biết không sẵn sàng chấp nhận rủi ro tài chính, so với dưới 40% tại Mỹ, góp phần lý giải vì sao đầu tư vốn mạo hiểm ở Mỹ thường cao hơn 8-10 lần so với EU.​

Thị trường chứng khoán London là ví dụ điển hình cho sự sa sút này khi tổng giá trị huy động qua IPO trong nửa đầu 2025 chỉ đạt 160 triệu bảng Anh, mức thấp nhất trong 30 năm và khiến London rơi khỏi top 20 thị trường niêm yết toàn cầu. Cùng với việc quỹ hưu trí giảm mạnh tỷ trọng đầu tư vào cổ phiếu trong nước, vai trò kinh tế suy yếu khiến châu Âu đứng trước nguy cơ tụt hậu trong “siêu chu kỳ AI”, trở thành thị trường tiêu thụ và phụ thuộc công nghệ hơn là trung tâm đổi mới.​

Năm 2026: Thời điểm phải lựa chọn​

Mỗi xu hướng cấu trúc nói trên đều đủ sức tái định hình tuyến thương mại, dòng vốn, giá cả lương thực và khoáng sản, cũng như cách các chính phủ thiết kế chính sách công nghiệp và chuỗi cung ứng. Câu hỏi đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp không còn là “liệu thay đổi có đến hay không”, mà là họ sẽ chuẩn bị như thế nào để không bị động trong một trật tự kinh tế đang chuyển dịch nhanh hơn dự kiến.