Hàng rào an toàn quanh ly rượu của phi công

World – Từ những bức ảnh phi công chụp lưu niệm trước giờ bay đến các dòng tít “bị kéo khỏi buồng lái vì nghi say rượu”, giữa hai thái cực ấy là một hệ thống kiểm soát phức tạp mà ngành hàng không toàn cầu xây dựng suốt nhiều thập kỷ để giữ bầu trời an toàn.​

Ở hầu hết quốc gia có ngành hàng không phát triển, phi công bị ràng buộc bởi hai tầng kỷ luật: luật quốc gia và quy chế nội bộ hãng bay. Luật thường chỉ đưa ra khung chung về cấm sử dụng rượu, ma túy và chất hướng thần khi làm nhiệm vụ, trong khi hãng bay siết chặt thêm bằng giới hạn nồng độ cồn trong máu, khoảng “từ chai rượu đến cần lái” và các quy trình kiểm tra trước – trong – sau chuyến bay.​

Lý do khiến câu chuyện ly rượu của phi công trở thành vấn đề lớn nằm ở chỗ rượu làm chậm phản xạ, giảm khả năng phán đoán, gia tăng nguy cơ mất tập trung hay rối loạn thăng bằng – những yếu tố có thể chấp nhận ở quán bar nhưng là ranh giới sống–chết trong buồng lái. Nhiều vụ việc vài năm qua, từ việc phi công uống quá chén trước chuyến bay ở Nhật Bản cho đến trường hợp bị bắt tại Mỹ vì nghi dùng rượu trước giờ cất cánh, khiến các hãng phải nhìn lại những “lỗ hổng” trong hệ thống kiểm soát con người, chứ không chỉ trông chờ vào công nghệ.​

Thay vì một bộ luật toàn cầu thống nhất, ngành hàng không tồn tại như một “ma trận” quy định: mức nồng độ cồn tối đa có thể là 0,04% ở nơi này, 0,02% hoặc tuyệt đối 0,00% ở nơi khác; khoảng thời gian tối thiểu giữa lúc uống rượu và lúc báo cáo nhận nhiệm vụ có thể dao động từ 8 đến 24 giờ. Điều đó khiến phi công đường dài, liên tục bay xuyên biên giới, khó có thể thuộc lòng mọi con số và buộc họ phải chọn cho mình một chuẩn riêng khắt khe hơn luật – cách mà nhiều cơ trưởng kỳ cựu lựa chọn là coi rượu như điều cấm kỵ, đặc biệt trong những chặng nghỉ dưới 24 giờ.​

Cách tiếp cận nhiều tầng

Dù không có chuẩn chung, các hãng hàng không lớn đều theo đuổi một triết lý tương đồng: không đặt toàn bộ niềm tin vào một lớp kiểm soát duy nhất. Họ kết hợp giới hạn BAC (nồng độ cồn trong máu) chặt chẽ, kiểm tra ngẫu nhiên, kiểm tra khi có nghi ngờ, khám sức khỏe định kỳ, giám sát y tế nghề nghiệp, quy trình báo cáo đồng nghiệp và những chương trình phục hồi cho người vi phạm.​

Ở Mỹ, giới hạn BAC cho phi công là 0,04%, cùng yêu cầu tối thiểu 8 giờ giữa lúc uống rượu và nhận nhiệm vụ, trong khi một số hãng chủ động nâng lên 12 giờ và cơ quan quản lý khuyến cáo nên để 24 giờ để tránh tác động “hậu say”. Kiểm tra hơi thở tại đây không diễn ra trước mọi chuyến bay mà được triển khai ngẫu nhiên, khi có nghi ngờ hợp lý hoặc sau tai nạn; kết quả dương tính có thể dẫn đến từ cảnh cáo, tư vấn bắt buộc đến đình chỉ bay.​

Châu Âu nhìn chung áp dụng ngưỡng BAC thấp hơn và đòi hỏi hệ thống phòng ngừa đa lớp. Cơ quan An toàn Hàng không Liên minh châu Âu đặt trần 0,02% và giao cho từng quốc gia quyền siết chặt thêm, có nước như Italy không chấp nhận bất kỳ mức BAC nào trên 0,00%. Song song, các hãng được yêu cầu duy trì chương trình quản lý rượu bia nội bộ, trong đó nhấn mạnh phát hiện sớm và hỗ trợ thay vì chỉ trừng phạt.​

Một số thị trường châu Á chọn hướng “không khoan nhượng” với rượu bia trên bầu trời. Ấn Độ buộc phi công kiểm tra hơi thở có ghi hình trước mỗi chuyến bay, đặt BAC ở mức 0,00% và áp mức phạt luỹ tiến: đình chỉ giấy phép ba tháng cho lần vi phạm đầu, ba năm cho lần thứ hai và tước bằng vĩnh viễn cho lần thứ ba. Chỉ cần quên bước kiểm tra, phi công đã bị coi là dương tính, điều này khiến nhiều người phải tự kéo dài khoảng cách “từ chai rượu đến cần lái” vượt xa mức tối thiểu do luật định.​

Ngành nghề bị giám sát dày đặc

Dưới góc nhìn phi công, kiểm soát rượu bia chỉ là một phần trong mạng lưới giám sát dày đặc bao quanh nghề nghiệp của họ. Ngoài các đợt kiểm tra chất kích thích, phi công còn phải trải qua sát hạch mô phỏng toàn diện định kỳ, mỗi lần thi không đạt đồng nghĩa giấy phép tạm thời bị đình chỉ cho đến khi vượt qua.​

Những người trong nghề thường so sánh họ với bác sĩ phẫu thuật hay nghị sĩ để thấy rằng hiếm có ngành nghề dân sự nào bị soi kỹ đến vậy, cả về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Nghiên cứu gần đây tại châu Âu ghi nhận tỷ lệ đáng kể phi công đối mặt với lo âu, trầm cảm và lạm dụng rượu, từ đó thúc đẩy yêu cầu xây dựng các chương trình hỗ trợ riêng cho nhóm lao động đặc biệt này, thay vì chỉ siết trừng phạt.​

Không hãng bay nào muốn biến phòng khám thành “nhà tù”, nhưng họ buộc phải cân bằng giữa nghĩa vụ bảo vệ hành khách và trách nhiệm nhân văn với người lao động. Đó là lý do những chương trình hỗ trợ nội bộ – từ tư vấn tâm lý, đánh giá y khoa bảo mật đến các lộ trình “trở lại làm việc” sau khi điều trị vấn đề liên quan rượu bia – ngày càng được coi trọng. Mục tiêu không chỉ là loại bỏ một cá nhân khỏi buồng lái, mà còn là giúp họ quay lại trong tình trạng an toàn, ổn định, dưới giám sát y tế liên tục.​​

​