Ẩn số YOGTZE khép lại sau 41 năm

Nordrhein-Westfalen – Tháng 10 năm 1984, kỹ sư công nghệ thực phẩm thất nghiệp Günter Stoll được tìm thấy trong chiếc VW Golf trắng nằm bên lề đường cao tốc A45, cơ thể gần như trần truồng, bị thương nặng và cánh tay phải gần đứt lìa. Trước khi chết trên đường tới bệnh viện, ông nói với các tài xế xe tải rằng trong xe có bốn người đàn ông khác “không phải bạn của tôi”, còn ở nhà, vài giờ trước đó, ông đã để lại dòng chữ kỳ lạ “YOG’TZE” trên mảnh giấy rồi vò nát.​

Vụ việc nhanh chóng được xử lý như một vụ án mạng bí ẩn: giả thuyết chủ đạo suốt nhiều năm là Stoll bị một chiếc xe khác cán chết ở nơi khác, rồi thi thể bị đưa về đặt trong chính chiếc Golf của ông tại hiện trường trên cao tốc. Làn sóng phỏng đoán dồn vào chữ YOGTZE – từng được liên hệ đủ kiểu, từ mật mã đến ám hiệu ma túy – và xuất hiện rộng rãi khi chương trình truyền hình “Aktenzeichen XY… ungelöst” lên sóng về vụ án năm 1985.​

Sau hàng trăm đầu mối từ khán giả mà không cái nào dẫn đến hung thủ, hồ sơ YOGTZE dần trở thành “huyền thoại true crime” tại Đức: một vụ án không lời giải, bị ám ảnh bởi một chuỗi chữ cái và cái chết man rợ bên đường cao tốc. Trong bối cảnh ấy, điều ít được nhấn mạnh hơn là tình trạng tinh thần bất ổn, cảm giác bị hại kéo dài và vấn đề rượu bia của chính nạn nhân, những yếu tố đã bị che khuất bởi sức hấp dẫn của một “vụ án mạng hoàn hảo”.​

Bốn mươi năm sau, điểm ngoặt đến từ một người không nằm trong số những điều tra viên nổi tiếng, mà là nữ thanh tra Maike Schmidt thuộc cảnh sát Hagen, người nhận lại hồ sơ từ một đồng nghiệp đã về hưu chuyên xử lý án tồn. Thay vì tiếp tục “săn hung thủ vô hình”, Schmidt chọn cách làm việc tỉ mỉ: sắp xếp lại hồ sơ cũ, đối chiếu tài liệu đã số hóa, kiểm tra từng lời khai, từng biên bản giám định, và đặc biệt là đặt lại câu hỏi với những giả định vốn được coi là hiển nhiên.​

Bước ngoặt đầu tiên đến từ việc bà yêu cầu một giám định tai nạn hoàn toàn mới, sử dụng phương pháp và kỹ thuật hiện đại để tái dựng lại quá trình chiếc Golf lao khỏi đường, đâm vào bờ kè và vào cây. Kết luận mới cho thấy: những tổn thương của Stoll – bao gồm cả cánh tay gần đứt – hoàn toàn có thể được gây ra bởi chính cú va chạm mạnh và quỹ đạo chuyển động cơ thể trong khoang xe, chứ không cần đến một vụ cán xe có chủ đích ở nơi khác như giả thuyết trước đây.​

Từ đó, một loạt chi tiết từng bị hiểu sai bắt đầu được “giải độc”. Lời kể về “người đàn ông trần truồng chạy vào bụi cây” mà các tài xế xe tải từng được cho là nhìn thấy, hóa ra không hề tồn tại trong bản ghi lời khai gốc – họ chỉ nhìn thấy một người đàn ông ở gần xe, có khả năng chính là Stoll trong trạng thái hoảng loạn, chứ không phải “kẻ sát nhân bỏ trốn”. Giả định về một hung thủ vô hình vì thế mất đi trụ cột quan trọng nhất.​

Khi ghép những mảnh ghép còn lại, Schmidt quay trở lại điều mà điều tra ban đầu tuy có ghi nhận nhưng chưa đặt ở trung tâm: tình trạng tâm thần và cuộc sống trước khi chết của Stoll. Lời kể của bạn học cũ, người quen, bạn của vợ ông cho thấy một người đàn ông nhiều năm sống cùng hoang tưởng bị theo dõi, từng nghĩ đến tự sát nhưng chùn lại vì con gái bốn tuổi, và có dấu hiệu nghiện rượu, điều sau đó được củng cố bằng kết luận pháp y về các cơ quan nội tạng.​

Chuỗi hành vi trong đêm 25 rạng sáng 26 tháng 10 năm 1984 – bồn chồn ở nhà, buông câu “tất cả đều chống lại tôi”, viết rồi xóa chữ YOG’TZE, ngã khỏi ghế trong quán rượu, đột ngột gọi cửa một người quen lúc nửa đêm rồi bỏ đi – khi đặt trong bối cảnh ấy cho thấy một trạng thái khủng hoảng tâm lý cực độ hơn là một nạn nhân bị truy sát. Chuyến đi cuối cùng trên cao tốc có thể là hành vi mất kiểm soát của một người vừa say, vừa rối loạn, hơn là màn rượt đuổi có kẻ thù vô hình như trí tưởng tượng công chúng vẽ nên.​

Phần “huyền thoại” lớn nhất – chữ YOG’TZE – cuối cùng cũng được kéo xuống khỏi bệ thờ bí ẩn. Theo nhận định của Schmidt, rất có thể đây chỉ là một chuỗi ký tự vô nghĩa được ghi trong cơn hoang tưởng, chưa bao giờ có bản gốc được cơ quan điều tra nhìn thấy, bởi mảnh giấy duy nhất liên quan đến nó là do người vợ ghi lại từ trí nhớ rồi mang tới hiện trường, và đã thất lạc từ lâu. Nói cách khác, cả một huyền thoại true crime có thể đã được xây trên một chi tiết không bao giờ được kiểm chứng độc lập.​

Khi cảnh sát và viện công tố Hagen công bố kết luận mới vào năm 2025 – rằng cái chết của Günter Stoll là một tai nạn xuất phát từ trạng thái tâm lý bất thường chứ không phải một vụ giết người – hồ sơ YOGTZE được chính thức đóng lại sau 41 năm. Trong khi nhiều người yêu thích các câu chuyện tội phạm bí ẩn khó chấp nhận việc “mất đi” một vụ án chưa có lời giải, thì giới điều tra hình sự coi đây là một ví dụ điển hình về giá trị của việc xem lại các tiền giả định và giải huyền thoại hóa những chi tiết được thổi phồng.​

Trường hợp YOGTZE gợi ra một câu hỏi lớn hơn cho văn hóa đại chúng và hệ thống tư pháp: ranh giới giữa điều tra khoa học và nhu cầu kể chuyện ly kỳ mỏng manh đến mức nào. Khi công chúng bị hấp dẫn bởi mật mã, Mafia hay âm mưu, những yếu tố như bệnh lý tâm thần, nghiện rượu và tai nạn giao thông – vốn rất đời thường – dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu, dù chính chúng mới là chìa khóa giải thích số phận của một con người cụ thể.​

Cuối cùng, việc “giải mã” một trong những vụ án bí ẩn nhất nước Đức không đến từ một manh mối giật gân, mà từ sự kiên nhẫn đọc lại cả một núi hồ sơ cũ, đặt ra những câu hỏi tưởng như đơn giản: chuyện gì thực sự được chứng kiến, chuyện gì chỉ là suy diễn, và chuyện gì chúng ta muốn tin vì nó hấp dẫn hơn. Sau hơn bốn thập kỷ, lời giải có thể không thỏa mãn những ai mong đợi một kết thúc kiểu tiểu thuyết trinh thám, nhưng lại nhấn mạnh điều căn bản trong điều tra hình sự: sự thật đôi khi ít kịch tính hơn rất nhiều so với câu chuyện mà xã hội đã quen kể cho nhau.​