Khủng hoảng khoai tây ở châu Âu: Dư cung, giá rơi, nông dân lao đao​

EU – Sau nhiều năm được xem là “mỏ vàng” với lợi nhuận ổn định, khoai tây tại châu Âu đang trở thành gánh nặng với hàng nghìn hộ nông dân khi nguồn cung tăng vọt, giá bán sụt giảm mạnh. Từ chỗ khan hiếm kéo dài, thị trường nay đảo chiều hoàn toàn, đẩy một trong những ngành nông sản chủ lực của Liên minh châu Âu (EU) vào vòng xoáy bất định.​

Trong giai đoạn 2000-2023, sản lượng khoai tây tại EU từng giảm gần 40%, phần vì khí hậu ngày càng khắc nghiệt, phần vì người tiêu dùng thay đổi khẩu vị và các quy định về thuốc bảo vệ thực vật bị siết chặt. Khi nguồn cung thu hẹp, giá khoai tây leo thang, tạo cảm giác an toàn cho nông dân và khuyến khích họ mở rộng diện tích với kỳ vọng thu nhập ổn định hơn. Nhiều nông hộ coi khoai tây là lựa chọn ít rủi ro trong bối cảnh các cây trồng khác chịu tác động lớn từ thời tiết và biến động thị trường.​

Tuy nhiên, chính giai đoạn giá cao kéo dài lại vô tình trở thành “tín hiệu xanh” khiến nông dân ở nhiều nước ồ ạt quay lại với khoai tây. Tại Pháp, Chủ tịch Liên đoàn người trồng khoai tây quốc gia (UNPT) Geoffroy d’Evry cho biết để đáp ứng nhu cầu dài hạn, nước này chỉ cần tăng thêm khoảng 40.000 ha diện tích canh tác đến năm 2030, nhưng con số đó đã bị lấp đầy chỉ trong vòng một năm. Không chỉ Pháp, làn sóng mở rộng diện tích còn lan nhanh sang các “vựa” khoai tây khác như Đức, Bỉ và Hà Lan, khiến sản lượng toàn khối vượt xa nhu cầu thực tế.​

Khi khoai tây cùng lúc được thu hoạch ở nhiều nước, thị trường nhanh chóng rơi vào trạng thái dư cung, đẩy giá bán xuống mức mà ngay cả các hộ sản xuất quy mô lớn cũng khó đảm bảo lợi nhuận. Những hợp đồng bao tiêu từng giúp nông dân yên tâm gieo trồng nay trở nên bấp bênh hơn khi doanh nghiệp chế biến và phân phối phải đối mặt áp lực tồn kho. Ở nhiều vùng, nông dân buộc phải chấp nhận bán rẻ để giải phóng kho hàng, hoặc tìm cách xoay xở chi phí bảo quản trong bối cảnh giá năng lượng vẫn ở mức cao.​

Nghịch lý của ngành khoai tây EU nằm ở chỗ chỉ vài năm trước, các nhà hoạch định chính sách còn lo ngại thiếu hụt nguồn cung, thì hiện tại họ phải đối diện bài toán ngược lại: làm sao để giải quyết lượng sản xuất vượt trần. Biến đổi khí hậu vẫn là mối đe dọa dài hạn khi các đợt hạn hán, mưa lớn, nắng nóng cực đoan có thể làm mùa vụ thất bát bất cứ lúc nào, thế nhưng phản ứng của thị trường lại diễn ra theo “chu kỳ cảm tính” hơn là tính toán dựa trên dữ liệu. Khi giá lên cao, diện tích lập tức phình to, và khi giá rơi, nông dân lại gánh chịu hậu quả nặng nề nhất.​

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia kêu gọi cần có chiến lược cân đối sản lượng, tăng tính dự báo và xây dựng thêm các kênh tiêu thụ mới cho khoai tây và sản phẩm chế biến từ khoai tây. Nếu không có các cơ chế điều tiết hiệu quả, vòng luẩn quẩn “thiếu rồi lại thừa” sẽ tiếp tục lặp lại, làm xói mòn niềm tin của nông dân và khiến họ ngày càng khó đầu tư dài hạn cho ruộng đồng. Với những gì đang diễn ra tại Pháp, Đức, Bỉ và Hà Lan, câu chuyện khoai tây của EU đang trở thành lời cảnh báo rõ ràng về rủi ro của việc phụ thuộc quá nhiều vào tín hiệu giá ngắn hạn trong sản xuất nông nghiệp.