Châu Âu “đặt cược” vào kỹ năng số và xanh của lao động Việt Nam

Lễ ký kết Hiệp định tài chính cho Chương trình giáo dục nghề nghiệp Việt Nam – EU (VETVET) giữa Liên minh châu Âu (EU) và Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 31/12 không chỉ là một gói viện trợ hơn 50 triệu EUR, mà là một thông điệp chiến lược: nếu muốn phát triển bền vững, Việt Nam phải bước vào giai đoạn mới của đào tạo nghề, với trọng tâm là kỹ năng số, kỹ năng xanh và khả năng thích ứng trước những cú sốc kinh tế – công nghệ.​

Vốn viện trợ và “cú hích” cho hệ thống đào tạo nghề

Theo thiết kế, VETVET là chương trình đa nhà tài trợ trong khuôn khổ Chiến lược Cửa ngõ toàn cầu của EU, với tổng ngân sách vượt 50 triệu EUR, trong đó EU đóng góp 40 triệu EUR, Đức 10 triệu EUR và Pháp 0,5 triệu EUR. Đây không chỉ là con số tài chính mà còn là sự chia sẻ kinh nghiệm của các nền giáo dục nghề hàng đầu châu Âu. Chương trình do GIZ (Đức) và Expertise France (Pháp) triển khai, phối hợp chặt chẽ với Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam cùng mạng lưới các cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp.​

Điểm đáng chú ý là khoản hỗ trợ này gắn trực tiếp với mục tiêu hiện đại hóa hệ thống giáo dục nghề: từ quản trị, chương trình, bảo đảm chất lượng đến truyền thông xã hội – một cấu trúc can thiệp đủ sâu để không dừng lại ở một số dự án thí điểm rời rạc như trước.​

Từ “học nghề là lựa chọn thứ yếu” đến “trục chính của thị trường lao động”

Trong nhiều năm, giáo dục nghề nghiệp ở Việt Nam vẫn phải vật lộn với định kiến “học nghề là phương án dự phòng”, dù nhu cầu lao động kỹ thuật bậc trung và cao ngày càng tăng. VETVET chọn một hướng tiếp cận khá thẳng thắn: không chỉ nâng chất lượng đào tạo mà còn tác động vào nhận thức xã hội, coi giáo dục nghề là lựa chọn có giá trị và bền vững.​

Chương trình đặt mục tiêu cải thiện quản trị và phối hợp giữa các bên liên quan trong lĩnh vực đào tạo nghề, đồng thời mở rộng và nâng cao chất lượng các chương trình đào tạo theo chuẩn quốc gia, quốc tế. Khi người học nhìn thấy lộ trình nghề nghiệp rõ ràng, doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào huấn luyện, còn bằng cấp nghề được xã hội coi trọng, vị thế của hệ thống TVET mới thực sự thay đổi.​

Kỹ năng cho chuyển đổi xanh và chuyển đổi số

VETVET được đặt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và chịu tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu. Điều đó buộc đào tạo nghề phải đi trước một bước, thay vì phản ứng chậm với nhu cầu doanh nghiệp như trước. Thông qua chương trình, lực lượng lao động được kỳ vọng sẽ được trang bị kiến thức và kỹ năng nghề gắn với mô hình sản xuất sạch hơn, sử dụng năng lượng hiệu quả, vận hành công nghệ số và tự động hóa.​

Chính vì vậy, nội dung hỗ trợ không chỉ dừng ở việc nâng cấp cơ sở vật chất hay giáo trình, mà hướng tới xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp với chuẩn mực mới của thị trường lao động, nơi kỹ năng số cơ bản và ý thức môi trường trở thành yêu cầu mặc định. Đây là điểm then chốt để Việt Nam tránh rơi vào “bẫy lao động giá rẻ” khi đặt mục tiêu trở thành nước thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và nước phát triển thu nhập cao vào năm 2045.​

Doanh nghiệp bước vào “lớp học”

Một trong những thay đổi quan trọng của VETVET là kéo doanh nghiệp vào trung tâm quá trình đào tạo. Chương trình nhấn mạnh thúc đẩy liên kết giữa nhà trường và khu vực doanh nghiệp, khuyến khích mô hình đào tạo tại doanh nghiệp, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa kỹ năng được dạy và kỹ năng được dùng.​

Nếu được thực hiện nghiêm túc, các trường nghề sẽ không thể xây dựng chương trình “trong phòng kín” mà phải cùng doanh nghiệp xác định chuẩn đầu ra, chuẩn kỹ năng, chuẩn tác phong công nghiệp. Về phía doanh nghiệp, thay vì chỉ phàn nàn về “thiếu lao động lành nghề”, họ sẽ có cơ chế cụ thể để tham gia đào tạo, từ hỗ trợ trang thiết bị, cử chuyên gia đến mở cửa xưởng sản xuất như một “phòng học mở rộng”.​

Thách thức trong triển khai: từ văn bản tới lớp học

Dù được thiết kế công phu, VETVET sẽ chỉ tạo ra khác biệt thực sự nếu vượt qua những “nút thắt” quen thuộc của hệ thống: chậm đổi mới chương trình, thiếu giáo viên giỏi nghề, phối hợp lỏng lẻo giữa các bộ ngành và địa phương. Chương trình đặt ra 6 lĩnh vực trọng tâm, trong đó có nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, nhân sự trong hệ thống TVET và tăng cường hệ thống quản lý, bảo đảm chất lượng ở cả cấp ngành và cấp cơ sở.​

Đây là những khâu dễ bị “đẹp trên giấy, khó ngoài thực tế”, nhất là khi thói quen quản lý theo lối hành chính, thiếu dữ liệu, thiếu cơ chế giám sát độc lập vẫn còn tồn tại. Câu hỏi đặt ra là các chuẩn mực mà châu Âu chuyển giao có được nội địa hóa một cách linh hoạt, tránh sao chép máy móc, và có đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng với từng khoản đầu tư hay không.​

Tác động dài hạn tới thị trường lao động

Nếu những mục tiêu của VETVET được hiện thực hóa, thị trường lao động Việt Nam có thể hưởng lợi trên nhiều tầng nấc: người lao động nâng được tay nghề và thu nhập, doanh nghiệp giảm chi phí đào tạo lại, nền kinh tế gia tăng năng suất và khả năng cạnh tranh. Chương trình cũng hướng đến thúc đẩy việc làm bền vững và tinh thần khởi nghiệp, tạo điều kiện cho người học nghề không chỉ đi làm thuê mà còn có thể tự tạo việc làm trong các lĩnh vực mới nổi gắn với kinh tế xanh và kinh tế số.​

Ở cấp độ đối ngoại, việc EU, Đức và Pháp cùng tham gia tài trợ củng cố thêm chiều sâu quan hệ đối tác giữa Việt Nam và châu Âu trong lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực – một trụ cột đang ngày càng quan trọng bên cạnh thương mại, đầu tư và chuyển giao công nghệ. Đây là bước tiếp nối logic với cam kết của EU coi phát triển kỹ năng là nền tảng cho tăng trưởng bền vững và bao trùm, đồng thời thể hiện lựa chọn của Việt Nam trong việc đón nhận các chuẩn mực cao hơn về chất lượng lao động.​

Một chương trình, nhiều kỳ vọng

Việt Nam đang đứng trước thời hạn các mục tiêu phát triển 2030 – 2045, trong khi cách thức tổ chức lại giáo dục nghề nghiệp sẽ quyết định phần lớn khả năng tận dụng cơ hội từ Cách mạng công nghiệp 4.0. Trong bối cảnh đó, VETVET không phải là “đũa thần”, nhưng là phép thử quan trọng: liệu Việt Nam có đủ năng lực biến nguồn lực ngoại vào thành thay đổi nội tại, và đủ quyết tâm nhìn giáo dục nghề không còn là “phần phụ” mà là trụ cột của chiến lược nhân lực quốc gia.