Nỗi buồn chiến tranh và câu hỏi về quyền tự quyết của nhà văn

Việt Nam – Quyết định rút tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh khỏi danh sách 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật tiêu biểu sau ngày đất nước thống nhất, theo nguyện vọng của nhà văn Bảo Ninh, không chỉ là một động thái kỹ thuật trong công tác xét chọn giải thưởng mà đặt ra hàng loạt câu hỏi về cách xã hội tôn vinh, đối thoại và ghi nhớ chiến tranh trong văn chương hiện đại.​

Theo thông cáo phát đi sáng 9/1, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết đã nhận được thư của nhà văn Bảo Ninh hai ngày trước đó, sau đó tiến hành rà soát lại tiêu chí, đánh giá quy trình bình chọn và đi đến quyết định đưa tác phẩm ra khỏi danh sách được công bố tại lễ vinh danh tháng 11/2025. Việc viện dẫn lý do “trao đổi, lắng nghe ý kiến và tôn trọng nguyện vọng của tác giả” cho thấy cơ quan quản lý lần này đặt quyền tự quyết của người sáng tạo ở vị trí trung tâm, thay vì chỉ xem tác phẩm như một “tài sản tinh thần” thuần túy của cộng đồng sau khi đã nổi tiếng.​

Bộ cũng cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện quy trình xét chọn, tôn vinh tác phẩm trong lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật, nhất là với các hoạt động có quy mô lớn và tác động xã hội sâu rộng. Cụm từ “bảo đảm tính khoa học, khách quan và sự đồng thuận trong xã hội” hé lộ áp lực mà các hội đồng nghệ thuật phải đối mặt khi những tác phẩm gây tranh luận được đưa vào hệ thống tôn vinh chính thức.​

Ra đời năm 1987, xuất bản lần đầu năm 1990 với tên Thân phận của tình yêu, Nỗi buồn chiến tranh là một trong những tiểu thuyết hiếm hoi trực diện mô tả chiến tranh bằng những vết thương tinh thần kéo dài, thay vì chỉ là không khí sử thi và chiến thắng. Tác phẩm được dịch ra khoảng 20 thứ tiếng, phát hành tại hàng chục quốc gia, thường được nhắc đến như một tiếng nói nổi bật của văn học viết về thân phận con người trong thời tao loạn.​

Nhưng cũng chính lựa chọn mỹ học này khiến cuốn sách liên tục đứng giữa tâm bão tranh luận suốt hơn ba thập niên qua. Ngay từ khi ra mắt, tác phẩm đã gặp phản ứng mạnh từ một bộ phận công chúng và giới văn chương, trong bối cảnh dòng văn học chiến tranh khi đó chủ yếu gắn với nhiệm vụ phản ánh hiện thực phục vụ mục đích tư tưởng.​

Việc tiểu thuyết được đưa vào danh sách 50 tác phẩm xuất sắc sau thống nhất vào cuối năm 2025 lập tức khơi lại những tranh cãi kéo dài về giá trị và “độ thích hợp” của nó trong một danh mục có hàm ý đại diện cho thành tựu chung. Với nhiều người yêu văn chương, đó là bước đi muộn màng nhưng cần thiết trong hành trình ghi nhận một giọng nói khác biệt, dám đi sâu vào những vùng tối tâm lý của người lính sau chiến tranh.​

Ngược lại, không ít ý kiến cho rằng việc tôn vinh một tác phẩm quá ám ảnh về mặt bi kịch có thể khiến hình ảnh chiến tranh trong ký ức tập thể bị phủ một màu u tối, lệch khỏi mạch tự sự chính thống vốn nhấn vào hy sinh và chiến thắng. Ở chiều sâu, tranh luận này phản chiếu xung đột giữa nhu cầu mở rộng không gian tự do cho văn học và nhu cầu giữ vững những trụ cột biểu tượng mà xã hội đã xây dựng trong nhiều thập kỷ.​

Trong bối cảnh đó, lá thư đề nghị rút tác phẩm của Bảo Ninh – dù nội dung không được công bố rộng rãi – có thể được hiểu như một lựa chọn khó khăn của chính tác giả khi chứng kiến cuốn sách tiếp tục trở thành tâm điểm của những tranh luận vốn vượt khỏi phạm vi chuyên môn thuần túy. Không loại trừ khả năng nhà văn muốn giải phóng tác phẩm khỏi “gánh nặng danh hiệu”, trả nó về đúng vị trí một cuốn tiểu thuyết để bạn đọc tự do tiếp nhận, thay vì bị trói buộc trong những khuôn khổ tôn vinh mang tính biểu tượng.​

Quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vì thế có hai lớp nghĩa: một mặt ghi nhận quyền từ chối vinh danh của người sáng tạo, mặt khác gián tiếp thừa nhận thực tế rằng hệ thống tiêu chí, quy trình lựa chọn hiện nay vẫn còn khoảng trống khi đối diện với những tác phẩm “khó xếp loại” như Nỗi buồn chiến tranh. Những khoảng trống này không chỉ là chuyện kỹ thuật hội đồng, mà là câu hỏi văn hóa: xã hội muốn nhìn chiến tranh trong văn học bằng ánh mắt nào, và có sẵn sàng chấp nhận những tiếng nói đi ngược dòng hồi ức dễ chịu hay không.​

Một khi một cuốn sách đã đi qua biên giới, nói chuyện với hàng triệu độc giả nước ngoài, việc nó có tên hay không trong một danh sách trong nước không còn là thước đo duy nhất về tầm vóc. Song ở chiều ngược lại, mỗi lần tranh luận quanh Nỗi buồn chiến tranh bùng lên cũng cho thấy văn học chiến tranh Việt Nam vẫn đang trong tiến trình tự xem xét lại mình, tìm cách cân bằng giữa ký ức chính thống và những ký ức cá nhân đầy ám ảnh.​

Việc rút tác phẩm khỏi danh sách 50 không xóa đi dấu ấn của cuốn tiểu thuyết trong đời sống văn chương, nhưng lại mở ra một thông điệp mới về cách ứng xử với những tác phẩm gây tranh luận. Thay vì khép lại hồ sơ, sự kiện lần này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng những cơ chế đánh giá minh bạch, đa chiều, cho phép những tiếng nói dị biệt vẫn có cơ hội được lắng nghe mà không biến mỗi lần tôn vinh thành một trận “thử lửa” kéo dài.​

Trong hành trình ấy, vai trò của chính nhà văn – như trường hợp Bảo Ninh – trở nên đặc biệt: vừa là người kể chuyện, vừa là nhân chứng mang trên mình những vết thương mà chính ông từng nói là “khó được chữa lành”. Khi một người viết chọn lùi lại khỏi danh hiệu, đôi khi đó không phải là từ chối ghi nhận, mà là một cách khác để bảo vệ sự phức tạp và mong manh của ký ức chiến tranh trong văn chương.​